Przemoc rówieśnicza jest powszechnym zjawiskiem wśród dzieci w wieku szkolnym na całym świecie, niezależnie od kraju i kultury. Może ona przybierać różnorodne formy – np. zastraszanie, szantaż czy pobicie. Komunikacja za pośrednictwem technologii internetowych doprowadziło do pojawienia się także cyberprzemocy oraz innych form przemocy rówieśniczej w świecie wirtualnym – szczególnie od początku pandemii COVID-19.
Definicja i skala zjawiska
Przemoc rówieśnicza to celowe i powtarzalne działania podejmowane przez jednego lub grupę rówieśników wobec innej osoby, mające na celu wyrządzenie jej krzywdy fizycznej, psychicznej lub emocjonalnej. Jest to zjawisko hierarchiczne, w którym agresorzy wykorzystują swoją przewagę. Może mieć miejsce zarówno w szkole, jak i poza nią, a jej występowanie jest uwarunkowane cechami indywidualnymi ofiar i sprawców, środowiskiem rodzinnym oraz klimatem szkolnym.
Statystyki dotyczące przemocy rówieśniczej są niepełne, zwłaszcza w kontekście zdarzeń poza szkołą. W raporcie Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę wskazano, że dane policyjne koncentrują się na przestępstwach popełnianych w placówkach oświatowych, gdzie w 2021 roku najczęściej notowano:
- kradzież cudzej rzeczy (664 przypadki),
- kradzież z włamaniem (275),
- uszczerbek na zdrowiu (260).
Ogólnopolska diagnoza przeprowadzona przez FDDS wskazuje, że ponad połowa (57%) dzieci i nastolatków w wieku 11–17 lat doświadczyła przemocy rówieśniczej w swoim życiu, a 36% – w roku poprzedzającym badanie. Najczęstszą formą była przemoc fizyczna (42% badanych doświadczyło jej kiedykolwiek, 23% w ciągu ostatniego roku), a następnie przemoc psychiczna, napaść zbiorowa, znęcanie się oraz przemoc podczas randki.
Problem ten częściej dotyka dzieci z rodzin o niskim statusie społeczno-ekonomicznym, osoby o odmiennym pochodzeniu etnicznym, dzieci z niepełnosprawnościami, różniące się wyglądem fizycznym, orientacją seksualną lub tożsamością płciową. Ważną rolę w przeciwdziałaniu przemocy rówieśniczej odgrywa szkoła, jej polityka bezpieczeństwa oraz podejmowane działania prewencyjne.
Sygnały u dzieci
U dzieci, które doświadczają przemocy rówieśniczej, mogą wystąpić następujące zmiany:
- stają się bardziej zamknięte w sobie, smutne, wycofane, zestresowane, napięte, płaczliwe;
- mogą skarżyć się na bóle brzucha lub głowy, tracić pewność siebie oraz unikać rozmów na temat szkoły;
- często rano narzekają na złe samopoczucie, spowodowane przez stres;
- odczuwają lęk przed pójściem do szkoły, często mówią: „nie lubię szkoły”, „nienawidzę swojej klasy”;
- zaczynają opuszczać lekcje i mają trudności w nauce;
- wracają do domu ze zniszczonymi ubraniami lub książkami;
- mogą mieć siniaki i zadrapania, których nie potrafią wytłumaczyć;
- wracają głodne, ponieważ są okradane z jedzenia lub kieszonkowego bądź wypychane z kolejek;
- proszą o dodatkowe pieniądze lub samodzielnie je zabierają bez wiedzy rodziców, by zapłacić agresorom;
- mają trudności ze snem.
Jeśli zauważysz, że zachowanie dziecka zaczyna się zmieniać i pojawiają się niepokojące sygnały wskazujące na to, że może ono doświadczać przemocy rówieśniczej, ważne jest, aby nie bagatelizować problemu. Unikaj dawania rad typu: „musisz być twardy” czy „oddaj mu następnym razem”, które mogą pogłębić poczucie bezradności dziecka. Dzieci doświadczające przemocy często boją się mówić o swoich problemach, obawiają się nie tylko reakcji rodziców, ale także pogorszenia sytuacji. W takich momentach kluczowe jest działanie z empatią i rozważne zaplanowanie wsparcia. Należy pamiętać, że stosowanie przemocy wobec sprawców lub ich rodziców nie jest rozwiązaniem – najskuteczniejszy będzie dialog i konstruktywne podejście.
Co mogą zrobić rodzice?
Aby pomóc dziecku, rodzice muszą podjąć dodatkowe działania, a są nimi:
- dokumentowanie wszystkich incydentów opowiedzianych przez dziecko,
- spotkanie z wychowawcą, przedstawienie sytuacji i zapytanie o planowane działania,
- regularne monitorowanie ustaleń z wychowawcą oraz szkołą, by sprawdzić, czy podejmowane są skuteczne kroki,
- w przypadku braku skutecznych działań ze strony szkoły – rozmowa z dyrektorem,
- jeśli problem nie zostanie rozwiązany, zgłoszenie sprawy odpowiednim instytucjom, takim jak: Policja, Rzecznik Praw Ucznia, czy Sąd Rodzinny,
- zapewnienie dziecku wsparcia psychologicznego,
- współpraca z rodzicami innych poszkodowanych dzieci oraz, jeśli to możliwe, rodzicami agresorów.
Jeśli Twoje dziecko doświadczyło przemocy rówieśniczej i szukasz wsparcia, sprawdź naszą mapę pomocy.
Jak wspierać dziecko w radzeniu sobie z agresorem?
Każde dziecko zasługuje na poczucie bezpieczeństwa i wsparcie, szczególnie w trudnych chwilach, takich jak doświadczenie przemocy rówieśniczej. Ważne jest, aby rodzice działali świadomie i konsekwentnie, współpracując z nauczycielami i szkołą, by pomóc dziecku odzyskać poczucie bezpieczeństwa. Jednym z kluczowych elementów jest zapewnienie, że dziecko nie ponosi winy za to, co się wydarzyło. Powinno ono wiedzieć, że ma pełne prawo do szukania pomocy.
Ważnym krokiem jest wspieranie dziecka w budowaniu pewności siebie – ćwiczenie postawy ciała, kontaktu wzrokowego i pewnego sposobu poruszania się może pomóc mu poczuć się silniejszym w trudnych sytuacjach. Można także wspólnie opracować sposób reagowania na zaczepki, co zwiększy gotowość dziecka do radzenia sobie w stresujących momentach. Warto nauczyć je unikania miejsc, w których dochodzi do przemocy, i zachęcać do spędzania czasu z grupą rówieśniczą, co może zmniejszyć ryzyko narażenia na agresję.
Równie ważne jest rozwijanie umiejętności społecznych dziecka. Motywowanie do nawiązywania relacji z rówieśnikami i uczestniczenia w dodatkowych zajęciach może poprawić jego samoocenę i umożliwić budowanie zdrowych więzi. Wzmacnianie poczucia własnej wartości dziecka polega także na dostrzeganiu nawet najmniejszych sukcesów, co daje mu poczucie, że jest doceniane. Kluczowe jest także nauczenie dziecka, jak odważnie mówić dorosłym o swoich problemach – nie chodzi o donoszenie, lecz o obronę swoich praw i szukanie wsparcia.
