Filar, a nie zaplecze. Kobiety w obronie powszechnej i odporności w Polsce
Raport analizuje miejsce kobiet w rozwijanym w Polsce systemie obrony powszechnej oraz sprawdza, czy i w jaki sposób są one włączane do tego systemu, a także jakie czynniki wzmacniają lub ograniczają ich udział w działaniach na rzecz bezpieczeństwa. Punktem wyjścia publikacji jest założenie, że współczesne bezpieczeństwo nie ogranicza się do wojska i służb mundurowych, ale zależy także od sprawności administracji publicznej, ochrony zdrowia, edukacji, pomocy społecznej, organizacji społecznych, społeczności lokalnych oraz zdolności obywateli i obywatelek do działania w sytuacjach kryzysowych.
Autorzy i autorki sprawdzają, czy rozwijany w Polsce system obrony powszechnej rzeczywiście wykorzystuje potencjał całego społeczeństwa oraz w jaki sposób uwzględnia role i doświadczenia kobiet. Raport łączy analizę danych publicznych i sondażowych, dokumentów i polityk bezpieczeństwa, dyskursu publicznego oraz badań jakościowych. W ramach tych ostatnich w lutym 2026 roku przeprowadzono zogniskowane wywiady grupowe w Warszawie, Wrocławiu, Radomiu, Lublinie i Chełmie – z ośmioma grupami kobiet i dwiema grupami mężczyzn w wieku 17–65 lat.
Jednym z głównych ustaleń raportu jest utrzymywanie się wyraźnego podziału ról w systemie bezpieczeństwa. Mężczyźni są częściej obecni w jego segmentach militarnych i operacyjnych oraz na stanowiskach decyzyjnych, natomiast kobiety w znacznie większym stopniu funkcjonują w obszarach związanych z odpornością społeczną. Dotyczy to m.in. ochrony zdrowia, edukacji, pomocy społecznej i administracji publicznej, a także pracy opiekuńczej i wolontariackiej. Autorzy zwracają uwagę, że sektory te mają zasadnicze znaczenie dla utrzymania ciągłości funkcjonowania państwa i społeczności podczas kryzysów, a jednocześnie pozostają słabiej zintegrowane z systemem bezpieczeństwa niż jego komponent militarny.
Publikacja pokazuje również, że role obywateli i obywatelek w obronie powszechnej pozostają niewystarczająco jasno określone i komunikowane. W badaniach jakościowych bezpieczeństwo narodowe było często postrzegane jako odpowiedzialność państwa, wojska i profesjonalnych służb. Kobiety łatwiej identyfikowały się z pomocą innym, opieką, działaniami lokalnymi i cywilnym reagowaniem kryzysowym, jednak nie zawsze traktowały takie aktywności jako część systemu obrony i bezpieczeństwa. Badanie wskazuje także na rozdźwięk pomiędzy deklarowaną potrzebą przygotowania do kryzysów a rzeczywistym uczestnictwem w szkoleniach czy innych działaniach przygotowawczych.
Raport kończy się rekomendacjami skierowanymi do administracji centralnej, służb mundurowych, instytucji odpowiedzialnych za komunikację, samorządów i organizacji społecznych. Autorzy postulują m.in. lepszą integrację cywilnych i wojskowych elementów systemu bezpieczeństwa, prezentowanie bezpieczeństwa jako wspólnej odpowiedzialności obywateli, zwiększanie udziału kobiet w rolach operacyjnych i decyzyjnych oraz silniejsze wykorzystanie lokalnych zasobów i kompetencji. Szczególną rolę przypisują samorządom i organizacjom społecznym w mapowaniu lokalnych zasobów i słabości, rozwijaniu edukacji kryzysowej, budowaniu zaufania oraz angażowaniu kobiet jako liderek, organizatorek i edukatorek w obszarze bezpieczeństwa i odporności.
