Samorządy wobec współczesnych zagrożeń

Raport „Samorządy wobec współczesnych zagrożeń. Odporność polskich gmin i miast”, opracowany przez Departament Badań i Analiz Banku Gospodarstwa Krajowego, przedstawia analizę odporności polskich samorządów na różne rodzaje zagrożeń oraz zróżnicowania ich poziomu w poszczególnych częściach kraju. Publikacja podejmuje temat przygotowania samorządów do sytuacji kryzysowych, zdolności reagowania na zagrożenia i możliwości odbudowy po ich wystąpieniu.

Autorzy definiują odporność samorządu jako poziom przygotowania do kryzysu, zdolność reagowania na kryzys oraz zdolność do odbudowy w okresie pokryzysowym. Przyjmują przy tym, że ocena odporności wymaga uwzględnienia zarówno zasobów i właściwości danej jednostki, jak i rodzaju oraz poziomu zagrożeń, na które jest ona narażona. Raport rozróżnia zatem odporność samorządów i ich podatność na poszczególne kategorie ryzyka, podkreślając znaczenie lokalnego kontekstu w interpretowaniu wyników.

Analiza obejmuje cztery kategorie zagrożeń, które autorzy uznali za szczególnie istotne w polskich warunkach:

• Zagrożenia naturalne – m.in. powodzie, susze, gwałtowne zjawiska pogodowe i związane z nimi ryzyka środowiskowe.
• Zagrożenia zdrowotne – w szczególności epidemie oraz czynniki uwzględnione w ocenie lokalnego ryzyka zdrowotnego.
• Zagrożenia humanitarne – rozpatrywane w raporcie przede wszystkim w kontekście niekontrolowanych ruchów migracyjnych na dużą skalę.
• Zagrożenia militarne – obejmujące nie tylko możliwość konfliktu zbrojnego, lecz także działania hybrydowe, wojnę informacyjną i cyberataki.

Publikacja przedstawia sposób rozumienia odporności i konstrukcji zastosowanych indeksów, a następnie omawia poziom odporności oraz zagrożeń w gminach i miastach na prawach powiatu. Osobna część dotyczy zróżnicowania sytuacji w poszczególnych regionach, w tym powiatach i województwach. Raport zawiera także mapy, zestawienia i załączniki prezentujące wyniki analizy dla różnych typów jednostek samorządu terytorialnego.

Podstawą opracowania jest analiza wskaźnikowa oparta na danych pochodzących ze źródeł publicznych. Autorzy wykorzystali 12 unikalnych wskaźników do konstrukcji indeksów zagrożenia oraz 51 zmiennych do konstrukcji indeksów odporności. Te ostatnie przyporządkowano do czterech wymiarów: ekonomicznego, społecznego, środowiskowego i infrastrukturalnego. Indeksy odporności i zagrożenia obliczono w pierwszej kolejności dla gmin i miast na prawach powiatu. Wyniki dla powiatów i województw opracowano na ich podstawie, uwzględniając liczbę mieszkańców poszczególnych jednostek.

W podsumowaniu raportu wskazano, że 15,7 mln mieszkańców Polski żyje w samorządach, które osiągnęły ponadprzeciętny poziom odporności we wszystkich czterech analizowanych kategoriach zagrożeń. Autorzy wyróżnili również 107 samorządów o ponadprzeciętnej odporności na wszystkie cztery rodzaje zagrożeń przy względnie niskiej wrażliwości na każde z nich. Jednocześnie 311 tys. osób mieszka w 54 jednostkach, w których poziom zagrożenia przekracza średnią, a odporność na wszystkie cztery analizowane zagrożenia pozostaje poniżej średniej.

Raport podkreśla, że odporność samorządów zależy od wielu czynników. Część z nich, takich jak infrastruktura czy sytuacja finansowa, może być kształtowana przez decyzje władz. Istotne znaczenie mają również zaangażowanie mieszkańców, współpraca społeczna i lokalna przedsiębiorczość, a także czynniki, na które samorząd ma ograniczony wpływ, w tym demografia i położenie geograficzne. Autorzy zwracają uwagę na potrzebę współdziałania mieszkańców, przedsiębiorców, organizacji społecznych oraz władz lokalnych, regionalnych i centralnych.

Istotnym elementem interpretacji wyników jest rozróżnienie między poziomem zagrożenia a poziomem odporności. Samorząd bardziej narażony na określone ryzyko nie musi być jednocześnie mniej odporny, podobnie jak niski względny poziom zagrożenia nie oznacza całkowitego bezpieczeństwa. Autorzy zaznaczają ponadto, że wykorzystane wskaźniki jedynie przybliżają analizowane zjawiska, a rzeczywisty poziom odporności może ujawnić się w pełni dopiero w sytuacji kryzysowej.

Publikacja może służyć jako źródło wiedzy o przestrzennym zróżnicowaniu odporności polskich samorządów oraz o czynnikach, które należy uwzględniać przy analizowaniu ich przygotowania na sytuacje kryzysowe. Jest przydatna dla osób zajmujących się funkcjonowaniem samorządów, zarządzaniem kryzysowym, bezpieczeństwem lokalnym i budowaniem odporności społecznej. Może stanowić punkt odniesienia przy analizie lokalnych uwarunkowań, porównywaniu wyników różnych jednostek terytorialnych i podejmowaniu dyskusji o potrzebach związanych ze wzmacnianiem odporności.

Publikacja zawiera również informację o towarzyszącym badaniu narzędziu umożliwiającym analizę sytuacji poszczególnych gmin, miast, powiatów i województw.