Cyberprzemoc stała się jednym z najpoważniejszych zagrożeń we współczesnym świecie cyfrowym. Badania Amnesty International z lutego 2023 roku pokazują, że to zjawisko dotyka coraz większej liczby osób, przy czym szczególnie narażone są młode kobiety i dziewczyny. Osoby doświadczające przemocy w internecie często mierzą się z poczuciem bezradności, a systemowe rozwiązania okazują się niewystarczające. W niniejszym artykule przedstawiamy kluczowe informacje na temat tego zjawiska.
Co to jest cyberprzemoc?
Cyberprzemoc to wszelkie formy agresji i nękania z wykorzystaniem technologii cyfrowych, takich jak internet, media społecznościowe, komunikatory czy telefony komórkowe. Obejmuje działania mające na celu zastraszanie, poniżanie, ośmieszanie lub szkodzenie innej osobie, np. poprzez wyzywanie, rozsyłanie kompromitujących materiałów, groźby, rozpowszechnianie fałszywych informacji czy wykluczanie z grup internetowych. Szczególnie wyczuleni na zjawisko przemocy powinni być rodzice dzieci i nastolatków, ponieważ to właśnie te grupy najwięcej czasu spędzają w wirtualnym świecie. Jest to konieczne, zwłaszcza w kontekście tendencji rodziców do bagatelizowania tych zagrożeń – jak wskazuje badanie Nastolatki 3.0, wśród rodziców panuje błędne przekonanie, że ich dzieci na pewno nie doświadczyły cyberprzemocy.
Skala zjawiska
Badania nad skalą zjawiska wskazują, że jest ono powszechne – doświadczyło go od 20% do nawet 50% młodych ludzi. Trudności z dokładnym określeniem liczby poszkodowanych wynikają chociażby z tego, że nie istnieje przestępstwo stosowania cyberprzemocy, a statystyki Policji dotyczące takich czynów jak kradzież tożsamości, zniesławienie, nękanie – mogą być także popełnione offline, stąd te niejasności. Wśród najczęściej spotykanych rodzajów przemocy w sieci można wyróżnić m.in.:
- flaming – to wymiana agresywnych wiadomości za pośrednictwem komunikatorów internetowych.
- cyberprześladowanie – polega na systematycznym nękaniu ofiary poprzez wysyłanie obraźliwych wiadomości SMS, e-maili lub komunikatów w mediach społecznościowych. Może również obejmować groźby, udostępnianie kompromitujących treści oraz prześladowanie w wirtualnych środowiskach, takich jak gry online.
- maskarada – to działanie polegające na zakładaniu fałszywych kont w sieci w celu wyrządzenia szkody innej osobie.
- trolling – forma nękania, która polega na publikowaniu negatywnych, prowokacyjnych komentarzy na temat ofiary. Może również obejmować manipulowanie jej zdjęciami, danymi osobowymi oraz publikowanie obraźliwych treści w jej imieniu.
- flood – polega na masowym wysyłaniu powtarzających się lub różnych wiadomości w celu zapełnienia skrzynki odbiorczej i utrudnienia komunikacji ofierze.
- sexting – przesyłanie oraz wymiana materiałów o charakterze erotycznym w celu upokorzenia lub szantażowania danej osoby.
- patostreaming – transmisje na żywo w internecie, np. na platformie YouTube, które ukazują patologiczne zachowania, takie jak przemoc, agresja, spożywanie alkoholu czy narkotyków. Twórcy często otrzymują zapłatę od widzów za wykonywanie kolejnych kontrowersyjnych działań.
- sextortion – szantaż polegający na wyłudzaniu intymnych materiałów, a następnie grożeniu ich upublicznieniem, jeśli ofiara nie spełni określonych żądań, np. zapłaty pieniędzy lub dostarczenia kolejnych treści.
- sharenting – zjawisko polegające na nadmiernym publikowaniu zdjęć i informacji o dzieciach przez rodziców w mediach społecznościowych. Może to prowadzić do wykorzystywania zdjęć przez osoby niepożądane lub wywoływać w dziecku poczucie wstydu i dyskomfortu.
- niebezpieczne wyzwania internetowe – wśród dzieci i młodzieży dużą popularność zdobyły internetowe challenge (wyzwania), dokumentowane w mediach społecznościowych. Niestety, niektóre z nich są skrajnie ryzykowne (np. namawiające do samobójstwa, samookaleczania) i mogą prowadzić do tragedii.
NASK w ramach kampanii Polskiego Centrum Programu Safer Internet przygotował ilustrację z poradami, jak można pomóc osobie doświadczającej cyberprzemoc. Jest ona gotowa do pobrania tutaj.
Jak przeciwdziałać?
Kluczowym elementem w przeciwdziałaniu cyberprzemocy jest edukacja i przekazywanie. Rodzice oraz nauczyciele powinni uświadamiać młodych użytkowników internetu, czym jest cyberprzemoc, jakie ma formy oraz jak działają sprawcy. Ważne jest również, aby poszkodowani wiedziały, gdzie szukać pomocy w sytuacji zagrożenia. Strach i wstyd mogą sprawić, że ofiara poczuje się bezradna, zwłaszcza jeśli sama wcześniej zaufała oprawcy, udostępniając mu swoje dane czy materiały. Właściwa edukacja może pomóc dzieciom uniknąć poczucia winy i wskazać im sposoby rozwiązania problemu.
Jeśli doświadczyłeś/-aś cyberprzemocy i szukasz wsparcia, sprawdź naszą mapę pomocy.
Równie istotne jest uświadamianie, że aktywność w internecie nie jest anonimowa, a nieodpowiednie zachowania mogą prowadzić do poważnych konsekwencji. Może to pomóc nie tylko ofiarom, które zdecydują się zgłosić problem, ale również stanowić przestrogę dla potencjalnych sprawców. Warto, aby dzieci znały przepisy prawa dotyczące cyberprzemocy oraz wiedziały, że w Polsce działają służby zajmujące się zwalczaniem takich zjawisk. Przestępstwa związane z cyberprzemocą, takie jak zniesławienie, kradzież tożsamości, groźby karalne czy nękanie, są ujęte w Kodeksie karnym i mogą skutkować postępowaniem sądowym. W przypadku nieletnich sprawców sprawę rozpatruje sąd rodzinny, natomiast osoby powyżej 17. roku życia ponoszą odpowiedzialność karną. Kary za cyberprzemoc mogą obejmować szeroki wachlarz środków – od upomnień po nadzór kuratora lub umieszczenie sprawcy w placówce resocjalizacyjnej, a w przypadku dorosłych – nawet w zakładzie karnym. Celem edukacji na temat tych konsekwencji nie jest straszenie dzieci, lecz pokazanie im, że działania w sieci mają realne skutki i nie kończą się po wylogowaniu z Internetu.
