Bullying w szkołach: jak chronić uczniów z doświadczeniem migracji

Przemoc rówieśnicza w szkole to celowe, powtarzające się działania mające na celu zaszkodzenie lub zastraszenie innego ucznia. Szczególnie narażone na to zjawisko są dzieci uchodźcze, w tym uczniowie z Ukrainy, którzy stanowią coraz większą część polskiego systemu edukacji. W tym artykule przybliżamy zjawisko bullyingu, omawiamy sytuację dzieci ukraińskich w polskich szkołach oraz podpowiadamy, jak rozpoznać, reagować i zapobiegać tej formie przemocy.

Bullying: co to jest?

Bullying, inaczej przemoc rówieśnicza, to celowe, powtarzające się działania mające na celu zaszkodzenie lub zastraszenie danej osoby, zazwyczaj przez grupę lub jednostkę. Może przyjmować różne formy: od agresji fizycznej przez werbalne znęcanie się po subtelniejsze formy, jak wykluczanie społeczne, cyberprzemoc czy manipulowanie informacjami.

Formy bullyingu:

• fizyczny – np. uderzanie, popychanie, niszczenie rzeczy osobistych,
• werbalny – przezywanie, obelgi, obrażanie ze względu na pochodzenie, wygląd lub język,
• społeczny – wykluczanie z grupy, ignorowanie, rozprzestrzenianie plotek,
• cyberbullying – znęcanie się online, hejt w mediach społecznościowych, wysyłanie obraźliwych wiadomości, publikowanie zdjęć bez zgody.

Sytuacja dzieci ukraińskich w polskich szkołach – wrzesień 2024

Liczby i wyzwania integracji

Według danych Centrum Edukacji Obywatelskiej w kwietniu 2024 roku w Systemie Informacji Oświatowej zarejestrowanych było ok. 134 tys. uczniów i uczennic z Ukrainy uczęszczających do polskich szkół. We wrześniu 2024 rzecznik MEN informował, że do polskich szkół dołączyło ok. 40 tys. nowych dzieci z Ukrainy. Zaznaczył, że liczba ta może wzrosnąć (źródło: Polskie Radio). Warto wspomnieć, że to niewiele ponad połowa dzieci uchodźczych w wieku szkolnym – reszta nadal zostaje poza polskim systemem edukacji.

Zatem na początek września 2024 roku w polskich szkołach uczy się około 170–180 tys. dzieci uchodźców z Ukrainy. Polskie szkoły, co podkreśla m.in. raport UNESCO, podjęły szerokie działania integrujące. W wielu placówkach nadal brak jednak odpowiednich zasobów do skutecznego wsparcia dzieci, które doświadczyły traumy wojennej, a także do radzenia sobie z barierami językowymi i kulturowymi. Braki kadrowe wśród psychologów i pedagogów szkolnych czy niewystarczająca liczba nauczycieli przygotowanych do pracy z dziećmi cudzoziemskimi utrudniają zapewnienie właściwego wsparcia emocjonalnego.

Jedynie 4% polskich samorządów (71 na 2791) deklaruje planuje zatrudnienie asystentów międzykulturowych (dane Fundacji GrowSPACE; za: Oko.press).

Samopoczucie dzieci i nastolatków z Ukrainy w polskich szkołach

Według raportu CARE International, IRC i Save The Children, chociaż wielu nastolatków czuje się bezpiecznie i komfortowo w polskich społecznościach, aż 14% z nich było prześladowanych przez swoich polskich rówieśników. Ponadto 19% opiekunów zgłosiło podobne doświadczenia u swoich dzieci i nastolatków. Na obszarach wiejskich 48% nastolatków wskazuje, że nigdy nie wchodzi w interakcje z polskimi rówieśnikami, co prowadzi do poczucia izolacji i potencjalnego stresu psychospołecznego.

Źródło: CARE International w Polsce, Międzynarodowy Komitet Ratunkowy (IRC) oraz Save the Children Polska POZA SZKOŁĄ: Analiza barier systemowych dla nastolatków z Ukrainy przebywających w Polsce

Z raportu CEO wynika natomiast, że nauczyciele zauważają, iż dzieci z Ukrainy często pozostają na marginesie życia szkolnego. Procesem wyraźnie utrudniającym integrację z polskimi uczniami jest tendencja do tworzenia względnie zamkniętych ukraińskich grup. Uczniom nierzadko towarzyszą poczucie wyobcowania i stres, zmagają się z barierami językowymi. Dodatkowo wybuch wojny i nagłe zmiany wpłynęły negatywnie także na polskich rówieśnicy.

Źródło: Centum Edukacji Obyatelskiej, Jakie są potrzeby i wyzwania szkół związane z napływem uczniów z Ukrainy? Raport

Jak rozpoznać bullying?

Dzieci i młodzież mogą ukrywać swoje doświadczenia z bullyingiem, jednak warto zwrócić uwagę na następujące sygnały:

• nagłe wycofanie się z kontaktów społecznych,
• spadek zainteresowania szkołą i nauką,
• pojawiające się bez wyraźnej przyczyny siniaki, zadrapania,
• problemy ze snem, koszmary,
• zmienność nastrojów, wybuchy złości lub smutek.

Rodzice, których dzieci doświadczają prześladowania w polskiej szkole, powinni działać zdecydowanie, by zapewnić im wsparcie i ochronę. Skutki mobbingu są bowiem trudne do przezwyciężenia i często wymagają lat terapii.

Plan działania dla rodziców dzieci dotkniętych bullyingiem

Oto zalecany plan działania dla rodziców, których dziecko pada ofiarą bullyingu:

1. Spotkanie z wychowawcą – Omówienie problemu, opisanie stanu dziecka, poproszenie wychowawcy o obserwację sprawcy i sytuacji w klasie, zebranie opinii od innych dzieci i nauczycieli, a także wspólne zaplanowanie dalszych działań.
2. Wizyta u psychologa szkolnego – Umówienie dziecka na spotkanie z psychologiem w celu uzyskania wsparcia emocjonalnego.
3. Kontakt z dyrekcją – Jeśli interwencje nauczyciela i psychologa nie przynoszą rezultatów, należy skontaktować się z dyrektorem szkoły, zgłaszając sytuację osobiście lub pisemnie, i domagać się podjęcia działań.
4. Skarga do wydziału edukacji – Jeśli szkoła nie rozwiązuje problemu, można złożyć skargę do lokalnych władz oświatowych. Instrukcja, jak kontaktować się z kuratorium, gdy dziecko doświadcza przemocy, pod tym linkiem.
5. Zawiadomienie policji – W przypadku zagrożenia dla zdrowia lub życia dziecka konieczne jest zgłoszenie sprawy na policję.

Ważne jest także, aby szkoły koncentrowały się na zapobieganiu przemocy, prowadząc lekcje na temat tolerancji, budując zaufanie między uczniami a nauczycielami, a także organizując specjalne szkolenia dla obu grup.

Źródło: Ukrainian in Poland, Znęcanie się nad dzieckiem w polskiej szkole: co robić?

Wsparcie psychologiczne

Szkolni psycholodzy pracują bezpośrednio z dziećmi oraz rodzicami, oferując pomoc w radzeniu sobie z traumą oraz rozwijaniu strategii radzenia sobie w trudnych sytuacjach. Kontakt z psychologiem zatrudnionym przez szkołę stanowi zwykle pierwszy z kroków w procesie interwencji.

Niemniej na rzecz wsparcia psychologicznego dla dzieci ukraińskich działa także wiele organizacji. Warto zwrócić uwagę na:

1. Caritas Polska – organizacja oferuje bezpłatne wsparcie psychologiczne, szczególnie dla dzieci uchodźczych. Punkty wsparcia Caritas są obecne w wielu miastach w Polsce i oferują szeroki zakres pomocy, od konsultacji psychologicznych po wsparcie integracyjne Caritas Polska.
2. Sieć Ośrodków Pomocy Pokrzywdzonym Funduszu Sprawiedliwości – oferują bezpłatne konsultacje psychologiczne, pomoc prawną oraz materialną osobom pokrzywdzonym. Dzieci uchodźcze mogą korzystać z tych usług na podstawie dokumentów potwierdzających ich status ​(Rzecznik Praw Dziecka).
3. Polskie Forum Migracyjne – organizuje wsparcie psychologiczne bez względu na wiek i pochodzenie, w wielu językach (ukraiński, rosyjski, angielski, hiszpański, francuski, dari, z możliwością zapewnienia tłumaczki innych). O dostępnych formach wsparcie i sposobie zapisów więcej pod tym linkiem.
4. Fundacja Ocalenie prwadzi konsultacje psychologiczne w swoich siedzibach. Szczegóły zapisów tutaj.

Infolinie wsparcia

• Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka na czacie lub pod numerem 800 12 12 12. oferuje pomoc psychologiczną również w językach ukraińskim i rosyjskim Grafik dostępności konsultacji w tych językach pod tym linkiem.
• Pod numerem 116 111 – telefon zaufania dla dzieci i młodzieży od 15 lat prowadzi Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę. Telefon jest anonimowy, bezpłatny, całodobowy i dyskretny. Konsultanci w j. Ukraińskim i rosyjskim są dostępni codziennie w godzinach 14:00 – 24:00. Więcej: tutaj.
• Terapeuci i prawnicy Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę pod numerem 800 100 100 udzielają konsultacji w języku polskim. To bezpłatna i anonimowa pomoc telefoniczna i online dla rodziców i nauczycieli, którzy potrzebują wsparcia i informacji w zakresie przeciwdziałania przemocy i pomocy psychologicznej dzieciom. Więcej: tutaj.

Inne formy wsparcia

Wsparcie dla ukraińskich dzieci w polskich szkołach, które mogłoby wspierać ich możliwości i przyczynić się do lepszego dobrostanu, w placówkach szkolnych od września 2024 przybiera trochę inne niż wcześniej formy. Zmienia się dostępność niektórych narzędzi wsparcia, zwłaszcza w odniesieniu do oddziałów przygotowawczych. W ciągu ostatnich dwóch lat ich liczba zmniejszyła się o 80%, co oznacza, że obecnie funkcjonuje jedynie niewielka część.

Dostępne są jednak inne formy pośredniego wsparcia dobrostanu dzieci ukraińskich w polskich szkołach. Poniżej przykładowe z nich.

Asystenci międzykulturowi

Asystenci międzykulturowi są jednym z kluczowych elementów wsparcia dla dzieci cudzoziemskich, w tym ukraińskich. Pomagają oni uczniom z Ukrainy w komunikacji z nauczycielami i rówieśnikami, pełniąc funkcję mostu między kulturami. Asystenci nie tylko tłumaczą, ale także pomagają dzieciom w integracji, wspierając je w codziennych wyzwaniach. Od września 2024 roku ich rola została formalnie wzmocniona.

Decyzja o zatrudnieniu asystenta międzykulturowego zależy od dyrektora danej placówki, jednak rodzice mogą prosić o jego przydzielenie. Jak to zrobić oraz więcej na ten temat asystentury w polskich placówkach przeczytasz w artykule: Asystenci międzykulturowi w polskich szkołach: nowe przepisy i wyzwania

Dodatkowe lekcje języka polskiego

Nauka języka polskiego jest kluczowym elementem adaptacji i przeciwdziałania wykluczeniu, które często prowadzi do bullyingu. Dzieci, które biegle opanują język, szybciej stają się częścią szkolnej społeczności, co zmniejsza ich poczucie wyobcowania i wspiera rozwój psychiczny. W 2024 roku, zgodnie z nowymi regulacjami, każdemu dziecku cudzoziemskiemu w polskich szkołach przysługuje minimum 4 godziny tygodniowo dodatkowej nauki języka polskiego. Wyzwaniem pozostaje jednak ograniczona liczba nauczycieli przygotowanych do prowadzenia tych lekcji.