Asystentura międzykulturowa, szczególnie w kontekście migracyjnym, to kluczowa forma wsparcia w procesie integracji w nowym środowisku. Jej założeniem jest pomoc w adaptacji do odmiennych norm społecznych i systemowych, rozumieniu języka oraz codziennym życiu, skierowana do osób – tak dzieci, jak i dorosłych – znajdujących się w sytuacji uchodźstwa i migracji. Choć zawód asystenta międzykulturowego nie jest zupełnie nowy, dopiero zmiany obowiązujące od 1 września 2024 roku formalizują go w ramach polskiej oświaty. W tym artykule przeczytasz, jak według nowych przepisów funkcjonować ma asystent międzykulturowy w polskich szkołach, kto może nim zostać oraz jak prosić placówkę o pomoc takiej osoby.
Sytuacja ukraińskich uczniów w polskich szkołach
W Polsce o konieczności asystentury mówi się zwłaszcza w kontekście napływu uchodźców z Ukrainy po 2022 roku. Systemy publiczny i edukacyjny nie były przygotowane na jakościowe i ilościowe wsparcie wyzwań, z jakimi dla tysięcy nowych mieszkańców kraju wiązała się wymuszona wojną adaptacja do zmian. W szczególnej sytuacji znalazły się dzieci w wieku szkolnym. Według danych Fundacji Centrum Edukacji Obywatelskiej do polskich szkół w 2023 roku uczęszczało ponad 185 tys. ukraińskich uczniów, zaś kolejnych 150 tys. znajdowało się poza polskim systemem edukacyjnym.
Integracja okazała się trudna nie tylko dla dzieci, które trafiły do Polski z Ukrainy, ale także całego środowiska szkolnego: ich polskich kolegów, rodziców, nauczycieli i dyrektorów [1]. Raport CEO wskazywał na poczucie wyobcowania, stres i barierę językową utrudniająceintegrację, ale także trudne emocje przezywane przez polskich uczniów, związane z nagłymi zmianami w ich szkole [2]. Eksperci rekomendowali wprowadzenie szeregu systemowych zmian. Wyraźnie zaznaczano m.in. potrzebę wprowadzenia do szkół asystentów międzykulturowych.
Zalecenie to znalazło swoje miejsce w nowelizacji ustawy o prawie oświatowym obowiązującej od 1 września 2024. Nowe przepisy pozwalają na zatrudnianie w szkołach asystentów międzykulturowych, których zadaniem ma być pomoc uczniom niebędącym obywatelami polskimi.
Zawód asystenta międzykulturowego: zmiany po 1 września 2024
Podstawą prawną dla zatrudnienia asystentów międzykulturowych w szkołach stał się znowelizowany artykuł 165 ust. 8a ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. Nowe prawo oświatowe wchodzi w życie 1 września 2024 roku. Zgodnie z nim szkoły mogą (ale nie muszą) zatrudniać asystentów międzykulturowych. Celem pracy asystentów ma być wsparcie uczniów cudzoziemców, którzy wykazują trudności z nauką z powodu braku lub niewystarczającej znajomości języka polskiego:
W szkole może być zatrudniony asystent międzykulturowy. Asystent międzykulturowy udziela osobom, o których mowa w ust. 7 [niebędących obywatelami polskimi i podlegającym obowiązkowi nauki – red.], pomocy w kontaktach ze środowiskiem szkolnym, a także współdziała z ich rodzicami oraz ze szkołą [3].
Znowelizowane przepisy stanowią między innymi, że:
- Asystent może zostać zatrudniony tylko w szkole, do której uczęszczają uczniowie cudzoziemscy – jeśli potrzebują wsparcia ze względu na trudności w posługiwaniu się językiem polskim. Oznacza to, że jeżeli w danej placówce uczą się tylko dzieci będące obywatelami polskimi, nie ma możliwości zatrudnienia w niej asystenta międzykulturowego, nawet jeśli uczniowie mają problem z opanowaniem ojczystego języka.
- Zatrudnienie asystenta nie jest wymagane, a jedynie możliwe. Decyzję podejmuje dyrekcja szkoły.
- Stanowiska tego nie tworzy się w przedszkolach – zatrudnienie jest możliwe w szkołach, w których uczą się osoby podlegające obowiązkowi szkolnemu lub obowiązkowi nauki, a to wyklucza placówki przedszkolne [4].
- Nie zostały wskazany maksymalny okres, w którym uczeń może korzystać ze wsparcia osoby na tym stanowisku. Oznacza to, że o długości zatrudnienia będzie decydowała dyrekcja szkoły.
Jak wnosić o przydzielenie dziecku opieki asystenta kulturowego?
Aby wnioskować o przydzielenie dziecku opieki asystenta międzykulturowego, rodzice lub opiekunowie prawni powinni złożyć pisemny wniosek do dyrektora szkoł. W piśmie warto przedstawić konkretne trudności, z jakimi dziecko się mierzy, takie jak bariery językowe, problemy z adaptacją do nowego środowiska szkolnego czy brak wsparcia w zrozumieniu materiałów edukacyjnych. Dyrektor szkoły, na podstawie wniosku oraz po konsultacji z nauczycielami i specjalistami, może podjąć decyzję o zatrudnieniu asystenta międzykulturowego. Ważne jest, aby wniosek był uzasadniony i poparty dowodami, co zwiększy szanse na pozytywne rozpatrzenie prośby. Należy pamiętać, że decyzja o przydzieleniu asystenta międzykulturowego zależy od dyrektora szkoły i dostępnych środków, a zatrudnienie asystenta nie jest obowiązkowe.
Choć przydzielenie astystenta kulturowego jest dobrowolne, to w polskim systemie oświaty istnieje obowiązek przydzielenia uczniom cudzoziemskim innej pomocy: osoby władającej ich językiem pochodzenia jako wsparcia dla polskiego nauczyciela. Uczniowie, którzy nie znają języka polskiego w stopniu umożliwiającym naukę w szkole, mają prawo do korzystania z pomocy osoby mówiącej w ich języku maksymalnie przez rok. Oznacza to, że jeśli poziom znajomości języka ucznia tego wymaga, dyrekcja szkoły ma obowiązek zatrudnienia takiej pomocy.
Wzór wniosku o objęcie dziecka asystenturą
Fundacja Polskie Forum Migracyjne przygotowała wzór wniosku, który rodzice lub opiekunowie prawni mogą wykorzystać, aby wnioskować o objęcie dziecka opieką asystenta międzykulturowego w szkole. Dokument ten ułatwia sformułowanie odpowiedniej prośby do dyrekcji szkoły. Wzór wniosku można pobrać bezpłatnie z tej strony. Pod tym linkiem znajdują się także inne przydatne dla rodziców materiały, jak ważne daty, linki oraz kontakty, instrukcja korzystania z elektronicznego dziennika czy słowniczek ważnych pojęć.
Zadania asystenta międzykulturowego
Głównym zadaniem na tym stanowisku jest wsparcie uczniów-cudzoziemców w procesie adaptacji do nowego środowiska edukacyjnego oraz integracji z rówieśnikami. Przepisy nie formułują szczegółowo obowiązków asystenta. Wskazują jedynie, że należą do nich pomoc uczniom w kontaktach ze środowiskiem szkolnym oraz współpraca z opiekunkami i szkołą [5].
Niemniej można domniemywać, że obejmuje to m.in.:
- pomoc w zrozumieniu materiałów edukacyjnych, wyjaśnianie zasad i procedur szkolnych, które mogą być trudne do zrozumienia z powodu różnic językowych i kulturowych;
- pomaganie rodzicom w zrozumieniu wymagań edukacyjnych oraz wspieranie ich w kontaktach z nauczycielami i administracją szkolną (np. tłumaczenia podczas zebrań, spotkania dotyczące postępów ucznia);
- działania zapobiegające izolacji uczniów cudzoziemców, promowanie kultury inkluzywnej, przeciwdziałanie dyskryminacji i wykluczeniu;
- rozwiązywanie sporów i budowanie zrozumienie między uczniami różnych narodowości;
- pomoc w dostosowywaniu materiałów dydaktycznych do potrzeb uczniów z różnych kultur, doradzanie nauczycielom w zakresie metod nauczania, które mogą okazać się bardziej efektywne w pracy z dziećmi z innych krajów, udział w spotkaniach zespołów nauczycielskich, gdzie omawiane są kwestie związane z integracją uczniów.
Lakoniczne ujęcie zadań asystenta międzykulturowego w przepisach prawnych może generować szereg praktycznych problemów, jak różnice w interpretacji roli asystenta, zarówno przez dyrektorów szkół, jak i samych asystentów czy niejasność co do zakresu odpowiedzialności. Ogólność przepisów może ponadto prowadzić do sytuacji, w której asystentom przypisywać będzie się zadania, które nie leżą w ich kompetencjach lub nie mają bezpośredniego związku z ich funkcją, co może obniżać skuteczność ich pracy.
Status prawny i obywatelstwo asystentów kulturowych
Asystenci międzykulturowi, w przeciwieństwie do nauczycieli, będą mieli status pracowników samorządowych. Oznacza to, że nie będą podlegać przepisom Karty Nauczyciela, która reguluje zasady pracy nauczycieli. Nowi pracownicy szkół będą zatrudniani na podstawie przepisów o pracownikach samorządowych, a warunki ich pracy i wynagrodzenia będą regulowane przez przepisy dotyczące tej grupy zawodowej [6].
Jako asystent kulturowy pracować może każdy cudzoziemiec, który zna język polski wystarczająco dobrze, by pomóc w nauce uczniowi. Przepisy umożliwiają zatrudnienie asystenta międzykulturowego zarówno z polskim, jak i bez polskiego obywatelstwa, pod warunkiem, że osoba ta posiada odpowiednie kompetencje językowe i kulturowe.
Wymagane kwalifikacje na stanowisko asystenta międzykulturowego
Brakuje skonkretyzowanych kwalifikacji czy uprawnień zawodowych dla kandydata na asystenta międzykulturowego. Przepisy określają jedynie, żeby aby zostać asystentem międzykulturowym w polskiej szkole, należy wykazać, że posiada się:
- wykształcenie co najmniej średnie, przy czym nie jest wymagane wykształcenie pedagogiczne;
- znajomość języka polskiego w stopniu umożliwiającym komunikację z uczniami i personelem szkoły. Formalne potwierdzenie tej znajomości, np. przez certyfikat, nie będzie wymagane. Oceni ją dyrekcja szkoły;
- znajomość języka i kultury kraju pochodzenia ucznia;
- niekaralność – kandydat musi przedstawić zaświadczenie o niekaralności z Krajowego Rejestru Karnego oraz przejść weryfikację w Rejestrze Sprawców Przestępstw na Tle Seksualnym. W przypadku osób nieposiadających obywatelstwa polskiego konieczne jest przedstawienie zaświadczeń z rejestrów karnych z krajów, w których kandydat mieszkał w ciągu ostatnich 20 lat.
Tak niskie wymagania mogą skutkować problemami w efektywnej integracji uczniów cudzoziemskich. Zawód asystenta międzykulturowego wymaga dużej empatii, zrozumienia różnic kulturowych i kompetencji językowych, a także systemowego wsparcia, które obecnie jest niewystarczające. Problemy z niewystarczającą precyzją przepisów mogą prowadzić do niejednolitości w standardach realizacji obowiązków asystenta oraz do szybkiego wypalenia zawodowego osób pełniących tę funkcję. Bez odpowiedniego przygotowania i wsparcia asystenci mogą nie być w stanie w pełni sprostać wyzwaniom, co ostatecznie może negatywnie wpłynąć na proces adaptacji uczniów [7].
Jak aplikować na stanowisko asystenta międzykulturowego, gdzie szukać ofert pracy?
Aby aplikować na stanowisko asystenta międzykulturowego, warto regularnie monitorować ogłoszenia rekrutacyjne publikowane przez szkoły oraz lokalne samorządy. Obecnie [sierpień 2024] oferty pracy na to stanowisko są ograniczone, ale sytuacja prawdopodobnie ulegnie zmianie w trakcie roku szkolengo [8].
W niektórych przypadkach to organizacje pozarządowe, takie jak Fundacja Polskie Forum Migracyjne, uczestniczą w procesie zatrudniania asystentów, realizując zadania zlecone przez samorządy i przekierowując pracowników do szkół. Warto zatem monitorować ogłoszenia w sektorze NGO.
Przydatne linki: kursy i szkolenia
Osoby zainteresowane pracą jako asystent międzykulturowy mogą skorzystać z kilku wartościowych opcji kształcenia dostępnych w 2024 roku:
- Uniwersytet Warszawski (Instytut Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji – IPSiR) prowadzi studia podyplomowe „Asystentura międzykulturowa w szkole”. Program obejmuje m.in. warsztaty, ćwiczenia i wizyty studyjne;
- Fundacja Polskie Forum Migracyjne tworzy „Szkołę Różnorodności” – platformę edukacyjną online przeznaczoną dla osób chcących pracować jako asystenci międzykulturowi;
- Studium Prawa Europejskiego oferuje kurs „Asystent międzykulturowy w szkole/placówce oświatowej” w formule online, realizowany w trybie ciągłym. Program obejmuje kluczowe zagadnienia związane z pracą w szkole, takie jak adaptacja kulturowa, wsparcie językowe oraz integracja uczniów z doświadczeniem migracyjnym;
- Na stronie Akademii Migracyjnej można obejrzeć pięciogodzinny moduł szkoleniowy „Asystentura międzykulturowa”.
Asystentura międzykulturowa od dawna wskazywana jest jako kluczowy elementem integracji uczniów cudzoziemskich, zwłaszcza w kontekście napływu dzieci z Ukrainy. Nowe przepisy od 1 września 2024 roku formalizują tę rolę, ale niskie wymagania kwalifikacyjne i brak precyzyjnych wytycznych mogą stanowić wyzwanie dla skuteczności wsparcia.
Przypisy:
[1] Centrum Edukacji Obywatelskiej, Dzieci z Ukrainy w polskich szkołach – jak pomaga Centrum Edukacji Obywatelskiej?, CEO.org.pl, dostęp: sierpień 2024. https://ceo.org.pl/aktualnosci_ceo/dzieci-z-ukrainy-w-polskich-szkolach-jak-pomaga-centrum-edukacji-obywatelskiej/.
[2] Centrum Edukacji Obywatelskiej. Raport: Jakie są potrzeby i wyzwania szkół związane z napływem uczniów z Ukrainy?, CEO.org.pl, dostęp: sierpień 2024, https://ceo.org.pl/raport-jakie-sa-potrzeby-i-wyzwania-szkol-zwiazane-z-naplywem-uczniow-z-ukrainy/.
[3] Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe, art. 165 ust. 8a, dodany z nowelizacją obowiązującą od 1 września 2024 r.
[4] Marta Wysocka, Asystent międzykulturowy w szkole – nowe stanowisko od 1 września 2024, ePedagogika.pl, dostęp: sierpień 2024, https://epedagogika.pl/praca-nauczycieli-specjalistow/asystent-miedzykulturowy-w-szkole-nowe-stanowisko-od-1-wrzesnia-2024-8153.html; Doradca Samorządu, Zatrudnienie obywatela Ukrainy na stanowisku pomoc nauczyciela, Doradcasamorzadu.pl, dostęp: sierpień 2024. https://www.doradcasamorzadu.pl/146-sas6_2022/6076-zatrudnienie-obywatela-ukrainy-na-stanowisku-pomoc-nauczyciela.html; Zasady przyjmowania dzieci z Ukrainy do polskich szkół, Gov.pl, dostęp: sierpień 2024. https://www.gov.pl/web/psse-lask/zasady-przyjmowania-dzieci-z-ukrainy-do-polskich-szkol.
[5] Portal Oświatowy, Asystent międzykulturowy w szkole – nowe stanowisko pracy, Portaloswiatowy.pl, dostęp: sierpień 2024, https://www.portaloswiatowy.pl/kadry-w-oswiacie-inne-zagadnienia/asystent-miedzykulturowy-w-szkole-nowe-stanowisko-pracy-24730.html.
[6] Marta Wysocka, Asystent międzykulturowy w szkole – nowe stanowisko od 1 września 2024, ePedagogika.pl.
[7] Krajowy Instytut Rozwoju Edukacji, Asystent międzykulturowy – nowe stanowisko w szkole, Kire.pl, dostęp: sierpień 2024. https://kire.pl/asystent-miedzykulturowy-nowe-stanowisko-w-szkole/.
[8] Magdalena Konczal, Nowe stanowisko w szkole od września. Nie trzeba być nauczycielem, żeby móc je zajmować, Dziennik Polski, 31 lipca 2024, dostępn: https://dziennikpolski24.pl/nowe-stanowisko-w-szkole-od-wrzesnia-nie-trzeba-byc-nauczycielem-zeby-moc-je-zajmowac/ar/c5-18712423.
