Wpływ zamrożenia amerykańskich funduszy na organizacje działające w obszarze migracji i integracji w Polsce

W styczniu 2025 roku administracja USA ogłosiła czasowe wstrzymanie niemal wszystkich programów pomocowych finansowanych przez Departament Stanu i USAID. Decyzja ta – będąca częścią nowej strategii politycznej – objęła również projekty realizowane w Polsce, których wartość w samym 2024 roku wyniosła około 200 mln zł. Środki te odgrywały kluczową rolę w działaniach humanitarnych i integracyjnych na rzecz uchodźców wojennych z Ukrainy. W odpowiedzi na tę sytuację, Sieć Mapuj Pomoc przeprowadziła badanie ankietowe we współpracy z Fundacją Ukraina, Fundacją Q, Polskim Forum Migracyjnym, Nomadą i Fundacją w Stronę Dialogu. Jego celem było oszacowanie skali skutków decyzji donorów dla polskich organizacji pozarządowych, w tym ryzyka utraty ciągłości działań, wpływu na grupy wrażliwe oraz potrzeb systemowego wsparcia ze strony polskich instytucji publicznych. 

O badaniu

Badanie zostało przeprowadzone w formie ankiety online w terminie 22 kwietnia – 6 maja 2025 roku. Narzędzie badawcze opracowała Sieć Mapuj Pomoc, działająca w partnerstwie z wyżej wymienionymi organizacjami. W badaniu wzięło udział 24 organizacji pozarządowych działających na rzecz migrantów i uchodźców w Polsce. Ankieta zawierała pytania zamknięte i otwarte, umożliwiające zebranie zarówno danych ilościowych, jak i jakościowych. Respondenci wskazywali m.in. na źródła finansowania, zakres geograficzny projektów, skale strat finansowych, zagrożone działania, skutki kadrowe oraz wpływ na beneficjentów.

Skala strat finansowych

Łączna deklarowana strata wynikająca z zamrożenia środków amerykańskich przez uczestniczące w badaniu organizacje wyniosła niemal 18 milionów złotych. Średnia strata na organizację przekraczała milion złotych, jednak mediana, czyli wartość środkowa, wyniosła około 400 tysięcy złotych, co wskazuje na znaczące zróżnicowanie. Część organizacji odnotowała relatywnie niewielkie straty, podczas gdy kilka poniosło ogromne, sięgające nawet ponad 7,5 mln zł. Te dane pokazują, że utrata finansowania nie była równomierna i w dużej mierze zależała od skali działalności oraz modelu finansowania poszczególnych NGO.

Najbardziej zagrożone działania

Zamrożenie funduszy uderzyło zarówno w podstawowe koszty operacyjne organizacji, jak i w działania bezpośrednio skierowane do beneficjentów. Najczęściej wskazywanymi obszarami zagrożonymi lub wstrzymanymi były: koszty administracyjno-księgowe, wynajem biur oraz zarządzanie. Z kolei wśród działań merytorycznych i programowych najbardziej ucierpiały takie obszary jak edukacja, pomoc psychologiczna, wsparcie prawne, aktywizacja zawodowa oraz działania integracyjne i rzecznicze. Respondenci podkreślali, że nawet relatywnie niewielki procent utraconych środków potrafił sparaliżować wybrane specjalistyczne programy.

Wpływ na beneficjentów i grupy wrażliwe

Badanie wykazało, że skutki zawieszenia finansowania dotknęły szeroką grupę beneficjentów – szacunkowo ponad 125 tysięcy osób mogło lub może stracić dostęp do wsparcia. Szczególnie narażone na skutki są grupy wrażliwe, takie jak dzieci, kobiety z dziećmi, osoby starsze i osoby z niepełnosprawnościami. Aż 75% organizacji potwierdziło, że ich zawieszone działania były skierowane przede wszystkim do takich grup, co podkreśla szczególne ryzyko pogłębienia wykluczenia społecznego i marginalizacji.

Skutki kadrowe

Ponad połowa badanych organizacji (58%) potwierdziła, że w wyniku utraty finansowania doszło do redukcji zatrudnienia. W niektórych przypadkach aż do 100% personelu było zagrożone zwolnieniem. W wielu organizacjach pozostali pracownicy przejęli obowiązki kilku osób, co zwiększa ryzyko wypalenia zawodowego i destabilizacji zespołów. Kadrowe cięcia negatywnie wpływają na zdolność organizacji do realizacji statutowych działań oraz jakości świadczonego wsparcia.

Geograficzny zasięg problemów

Zamrożenie funduszy miało charakter ogólnopolski. Projekty dotknięte ograniczeniami finansowymi prowadzone były we wszystkich województwach, choć największa koncentracja występowała w mazowieckim i małopolskim – regionach o intensywnej aktywności pomocowej.

Rekomendacje

Na podstawie wyników badania organizacje apelują o podjęcie następujących działań:

1. Wzmocnienie komunikacji z organizacjami dotkniętymi kryzysem finansowania – Konieczne są skoordynowane działania sektora z rządem, które pozwolą przedstawić realne skutki kryzysu kadrowo-finansowego dla systemu wsparcia społecznego. Potrzebne są kampanie informacyjne, spotkania z partnerami instytucjonalnymi oraz raporty analityczne, które pomogą wypracować adekwatne rozwiązania.
2. Utworzenie funduszu pomostowego lub interwencyjnego – Fundusz ten powinien uwzględniać potrzeby finansowe organizacji wspierających grupy wrażliwe i umożliwić kontynuację kluczowych działań do czasu pozyskania nowych środków. Powinien zapewniać finansowanie wynagrodzeń, kosztów operacyjnych i działań. Konkurs na wsparcie powinien mieć uproszczoną ścieżkę rozliczania i być dostępny również dla mniejszych organizacji.
3. Priorytetyzacja wsparcia dla organizacji pomagających grupom szczególnie wrażliwym –Organizacje powinny mieć zapewnioną ciągłość działania, zwłaszcza w obszarach krytycznych z punktu widzenia ochrony grup narażonych na wykluczenie, takich jak osoby z doświadczeniem uchodźczym, kobiety, dzieci czy osoby z niepełnosprawnościami. Utrzymanie tych działań jest kluczowe dla ochrony praw człowieka i stabilności społecznej.
4. Mapowanie luk w świadczeniu usług – Zaleca się przeprowadzenie pogłębionej analizy obszarów i grup społecznych najbardziej dotkniętych ograniczeniami w dostępie do pomocy. Pozwoli to na ukierunkowanie działań ratunkowych oraz wsparcie organizacji najbardziej poszkodowanych. Niezbędne jest też wsparcie istniejących infolinii i portali informacyjnych, które zapewniają dostęp do sprawdzonych informacji.
5. Inwestycje w odporność organizacyjną – W dłuższej perspektywie należy rozwijać zdolności planowania kryzysowego, dywersyfikacji źródeł finansowania oraz profesjonalizacji zarządzania w NGO. Sugeruje się wprowadzenie dedykowanych programów szkoleniowych i mentoringowych, które pomogą organizacjom lepiej radzić sobie w sytuacjach kryzysowych i wzmacniać ich stabilność.

Sprawdź pełne wyniki ankiety

Poniżej udostępniamy prezentację z pełnymi wynikami ankiety – zachęcamy do zapoznania się.