Mieliśmy przyjemność wysłuchać prezentacji Filipa Rakoczego, który jest autorem projektu zmiany ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium RP oraz zadać mu pytania na temat projektowanej zmiany prawnej i strategii działania na rzecz jej wprowadzenia.
Kontekst
Filip Rakoczy (członek zarządu Stowarzyszenia Nomada z Wrocławia) przedstawił projekt nowelizacji ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy oraz ustawy o ochronie cudzoziemców na terytorium RP. Projekt przygotowywał pierwotnie we współpracy z Krajową Izbą Radców Prawnych, która jednak wycofała się z inicjatywy. Prace trwały od kwietnia/maja, a mimo starań posłowie i senatorowie nie wykazali dużego zainteresowania tematem. Projekt celowo nie jest kompleksową implementacją unijnego paktu migracyjnego, lecz koncentruje się na kilku najważniejszych, najbardziej problematycznych zagadnieniach – taka była też prośba osób konsultujących projekt.
Najważniejsze zmiany
1. Prawo do azylu na granicy polsko-białoruskiej Od 1 lipca obowiązuje unijne rozporządzenie (nr 1359/2024) dot. instrumentalizacji migrantów, które jest sprzeczne z polskimi przepisami o zawieszeniu prawa do azylu. Ponieważ rozporządzenie unijne działa bezpośrednio i ma pierwszeństwo, projekt postuluje uchylenie sprzecznych przepisów krajowych (m.in. art. 2 pkt 6), tak by Straż Graniczna nie miała podstaw do odmawiania przyjmowania wniosków o ochronę międzynarodową.
2. Detencja małoletnich bez opieki Powrót do całkowitego zakazu umieszczania małoletnich w ośrodkach detencyjnych (mimo że unijna dyrektywa z 12 czerwca dopuszcza to w wyjątkowych sytuacjach). Poblem z brakiem miejsc w placówkach opiekuńczo-wychowawczych (przykład: Wrocław, gdzie dzieci trafiają do jednej odległej placówki, najczęściej nieznającej ich języka) nie powinien być „załatwiany” poprzez detencję.
3. Relacja ochrona czasowa – ochrona międzynarodowa Obecnie osoba, która złożyła wniosek o ochronę międzynarodową i otrzymała decyzję odmowną, automatycznie traci ochronę czasową i nie może do niej wrócić (chyba że sama cofnie wniosek). Projekt postuluje umożliwienie powrotu do statusu PESEL UKR po odmowie – zgodnie z unijną dyrektywą o minimalnych wymogach ochrony czasowej.
4. Dokumenty podróży Postulat zniesienia obowiązku okazywania ważnego paszportu przy ubieganiu się o ochronę czasową (z 6-miesięcznym okresem na uzupełnienie dokumentu). Dotyczy to szczególnie osób z terenów okupowanych i bezpaństwowców. Wg szacunków ok. 70 tys. osób nie zaktualizowało dokumentów (MSWiA szacuje ten problem na ok. 10 tys. osób, z terminem do 31 sierpnia).
5. Zakwaterowanie w OZZ Propozycja: każdy, niezależnie od przynależności do grupy wrażliwej, miałby prawo do zakwaterowania w OZZ przez 60 dni od pierwszego wjazdu. Dla osób w wieku emerytalnym – rozszerzenie katalogu uprawnionych; obecne przepisy prowadzą do absurdów (np. wykluczenie 65-latki mającej pełnoletniego wnuka w Polsce, niezależnie od jego realnej zdolności do jej utrzymania). Kompromisowo: osoba pobierająca polską emeryturę/pracująca mogłaby zostać w OZZ, jeśli jej dochód nie przekracza kryterium z ustawy o pomocy społecznej (obecnie 1010 zł) – ma to uniknąć zarzutów o uprzywilejowanie obywateli Ukrainy względem Polaków.
Dodatkowo: przywrócenie prawa do OZZ dla osób samotnie wychowujących min. dwoje małoletnich dzieci (usunięte w marcu) oraz naprawienie luki dotyczącej opiekunów dzieci z ukraińskiej pieczy instytucjonalnej.
6. Dostęp do świadczeń zdrowotnych Unijna dyrektywa wymaga zapewnienia podstawowej opieki medycznej wszystkim beneficjentom ochrony czasowej, a Polska realizuje to tylko wobec osób w OZZ i małoletnich. Postulat: pełne uprawnienie dla wszystkich posiadaczy statusu UKR (z wyłączeniami typu leczenie uzdrowiskowe, rehabilitacja, leczenie niepłodności) – istotne m.in. dla pacjentów onkologicznych, którzy stracili dostęp do leczenia.
7. Zawieszenie biegu terminów w postępowaniach legalizacyjnych (art. 100d) Postulat uchylenia przepisu – nie przyspieszy to automatycznie prac urzędów wojewódzkich, ale przywróci osobom prawo do składania ponagleń i skarg na przewlekłość/bezczynność organu.
8. Pomoc społeczna dla osób z PESEL UKR Postulat przywrócenia dwóch instrumentów usuniętych z ustawy: zasiłku stałego (dla osób niezdolnych do pracy, w tym ze względu na wiek emerytalny, przy dochodzie poniżej ok. 1000 zł) oraz interwencji kryzysowej (dla osób doświadczających przemocy domowej – dostęp do szybkiego zakwaterowania, psychologa, pomocy prawnej).
9. Przepisy przejściowe – nowe regulacje miałyby wejść w życie od razu po uchwaleniu.
