Migracja jest złożonym procesem, który niesie ze sobą szereg wyzwań. Stopień trudności tych wyzwań zależy m.in. od dystansu kulturowego między krajem pochodzenia a krajem przyjmującym. Polskę i Ukrainę charakteryzuje niski dystans kulturowy, dzięki czemu w wielu aspektach przybyłym uchodźcom łatwiej przystosować się do nowych warunków. Nadal jednak istnieją pewne istotne różnice, których niezrozumienie może negatywnie wpływać na codzienne życie i relacje w nowym kraju. Ich rozpoznanie i otwarta rozmowa o tym, co nas różni, może pozwolić uniknąć pochopnych ocen czy konfliktów. W tym artykule przedstawimy przykładowe różnice kulturowe dzielące Polaków i Ukraińców, omówimy ich możliwy wpływ na wzajemne relacje i wskażemy na sposoby przezwyciężania ich skutków.
Czym są różnice kulturowe i jak wpływają na relacje
Cechy kulturowe to zespół norm, wartości, praktyk i przekonań charakterystycznych dla danej społeczności. Dla wielu kultur są one odmienne. Nieznajomość tych różnic może prowadzić do błędów poznawczych i nieporozumień. Kiedy spotykamy osobę z innej kultury, jej zachowanie może wydawać się nam nietypowe lub nieoczekiwane.
Część różnic kulturowych dotyczy powszechnych i łatwo zauważalnych zasad, np. godzin pracy urzędów, funkcjonowania komunikacji miejskiej czy zwyczajów dotyczących wręczania kwiatów. Tego typu różnice łatwo można wyeliminować, najczęściej ucząc się na własnych błędach.
Istnieją jednak także cechy kulturowe niewidoczne na pierwszy rzut oka, wynikłe z norm i wartości, tradycji czy historii. W ich wyniku zachowujemy się w konkretny, naturalny dla nas sposób, i w wielu sytuacjach społecznych podobnego zachowania oczekujemy od innych. Jeśli ktoś tych oczekiwań nie spełnia, zwykle przypisujemy mu niekompetencje czy nawet interpretujemy jego działanie jako wymierzone przeciwko nam. Różnice na tym polu, jeśli pozostają nierozpoznane, mogą być przyczyną głębokiego niezrozumienia, niechęci lub konfliktu.
Oczekiwanie, że inni będą zachowywali się podobnie do nas, w psychologii międzykulturowej nazywane jest etnocentryzmem. Patrzenie na innych przez pryzmat własnej kultury to naturalna i powszechna tendencja, wynikająca z głęboko zakorzenionych nawyków i przekonań. Choć często to niełatwe, możliwe jest poszerzenie tej perspektywy poprzez edukację i bezpośredni kontakt z innymi kulturami.
Warto przy tym pamiętać, że każdy człowiek jest indywidualnością i nie zawsze dokładnie wpisuje się w wzorce kulturowe właściwe dla pochodzenia. Uogólnienia służą jednak zrozumieniu pewnych ogólnych tendencji.
Pułapka minimalizowania różnic kulturowych
Niewielki dystans kulturowy – podobieństwo języka czy zwyczajów – choć ułatwiają integrację międzykulturową, może też rodzić przekonanie, że nie istnieją różnice kulturowe na tyle głębokie, by mogłyby prowadzić do konfliktu. Zakładanie typowego podobieństwa i minimalizowanie różnić tymczasem niesie za sobą istotne konsekwencje. Zarówno na poziomie systemowym (w Polsce nadal nie ma polityki zarządzania wielokulturowością), jak i indywidualnym, gdy uczestnicy kultury nie czują potrzeby poznawania zwyczajów innej, bliskiej społeczności. Wydaje im się bowiem, że już ją znają, co w dłuższej perspektywie może prowadzić do nieporozumień.
Pierwszym krokiem do wyjścia z tej pułapki jest rozmowa o tym, co nas różni, otwarte poznanie, jak osoby przybywające do danej kultury czują się z konkretnych sytuacjach, co jest dla niech niezrozumiałe lub problematyczne. O wielu różnicach można przeczytać w badaniu „Superbohater w spódnicy. Odporność psychiczna Ukrainek uciekających do Polski przed wojną w Ukrainie – raport z badań i rekomendacje dla trzeciego sektora”. Na jego podstawie wyróżniliśmy kilka przykładowych różnic.
Przykłady różnic kulturowych między Polską a Ukrainą
Polska i Ukraina wydają się do siebie podobne pod wieloma względami. Bliskość geograficzna, wspólne elementy historii czy podobieństwa językowe mogą sprawiać wrażenie, że kultury obu krajów są niemal identyczne. Jednakże, jak zauważyły osoby, które doświadczyły migracji, podobieństwo nie oznacza, że wszystko będzie wyglądało tak samo. W praktyce pojawiają się różnice, które wymagają przystosowania i mogą być zaskakujące. Kilka z nich przedstawiamy poniżej.
Organizacja codzienności
Jednym z najbardziej zauważalnych aspektów są różnice w organizacji codziennego życia. Są one zauważalne bardzo szybko i często niewiele czasu potrzeba, by dostosować się do panujących zasad. Niemniej na początkowym etapie mogą prowadzić do nieporozumień czy niezręczności.
- Godziny/dni otwarcia sklepów czy urzędów – w Ukrainie sklepy są otwarte w każdą niedzielę, zaś w Polsce od kilku lat obowiązuje zakaz handlu w większość niedziel, co wymaga planowania zakupów z wyprzedzeniem i może wiązać się zaskoczeniem dla nowych mieszkańców. Ponadto urzędy i banki mają określone godziny pracy, często krótsze niż na Ukrainie. Dodatkowo bywają zamknięte w dni, które na Ukrainie są robocze. W Polsce panuje też bardziej rygorystyczne podejście do punktualności.
- Święta i dni wolne – kalendarz świąt w Polsce różni się od ukraińskiego. Niektóre święta obchodzone na Ukrainie nie są dniami wolnymi w Polsce i odwrotnie. Może to wpływać na planowanie pracy, nauki czy innych aktywności.
- Komunikacja publiczna – w Polsce panują inne zasady korzystania, np. konieczność naciskania przycisku, aby otworzyć drzwi autobusu czy tramwaju; czy brak możliwości kupienia biletu u kierowcy.
- Zwyczaje dotyczące wręczania kwiatów – w Polsce unika się wręczania białych chryzantem, które kojarzone są z żałobą, co nie jest normą na Ukrainie. Inne są też często okazje – przykładowo dzieci polskie przynoszą kwiaty do szkoły na Dzień Nauczyciela, a nie 1 września.
Edukacja i wychowanie dzieci
Różnice w systemie edukacji i podejściu do wychowania dzieci są kolejnym obszarem, który może wymagać adaptacji. W Polsce edukacja podstawowa trwa 8 lat, podczas gdy w Ukrainie 11. System oceniania w Polsce opiera się na stopniach, w Ukrainie często używa się punktów.
W polskich przedszkolach praktykowane są takie elementy jak leżakowanie czy mycie zębów po posiłku, co może być nowością dla dzieci z Ukrainy. Podobnie jest podawanymi dzieciom potrawami – w Polsce normą są np. kanapki na śniadanie, a nie kaszki czy ciepłe posiłki, do czego dzieci innych narodowości mogą nie być przyzwyczajone.
Normy społeczne i wartości
Subtelne różnice w normach społecznych i wartościach mogą wpływać na relacje międzyludzkie. W przeciwieństwie do wyżej opisanych różnic, te wynikłe z wartości i norm mogą bywać bardziej problematyczne, bo ich zmiana wymaga zmiany podstawowych przyzwyczajeń. Do kilku takich różnic zaliczyć można następujące:
- Cisza w miejscach publicznych – w Polsce panuje zwyczaj zachowywania ciszy w miejscach publicznych, zwłaszcza w transporcie miejskim. Głośne rozmowy czy rozmowy przez telefon w autobusach czy tramwajach mogą być odbierane jako nieuprzejme. Na Ukrainie normy te są bardziej liberalne, co może prowadzić do nieporozumień.
- Samodzielność dzieci – w Polsce dzieci rzadko poruszają się samodzielnie po mieście; zazwyczaj towarzyszą im dorośli. Na Ukrainie najmłodsi często są bardziej samodzielni. Widok dziecka bez opieki może w Polakach budzić niepokój i prowadzić do interwencji osób trzecich.
- Segregacja śmieci – w Polsce segregowanie odpadów jest obowiązkowe i regulowane, dla wielu osób stanowi codzienność. Na Ukrainie praktyki te nie są tak powszechne, co wymaga zmiany nawyków i przyzwyczajeń.
- Podejście do zasad i regulacji – według wielu osób z Ukrainy, w Polsce podejście do przepisów i regulacji, np. prawnych czy drogowych, jest bardziej restrykcyjne. Przestrzeganie zasad jest traktowane poważnie, a odstępstwa mogą spotkać się z negatywną reakcją. Często nie ma miejsca na dyskusję czy odstępstwa – ich próby odbierane są negatywnie.
Kultura komunikacji i relacji międzyludzkich
- Styl komunikacji – język polski w większym stopniu wykorzystuje zwroty grzecznościowe takie jak „proszę”, „dziękuję”, „przepraszam”. Bezpośrednie przełożenie ukraińskich zwrotów na język polski bez uwzględnienia tych niuansów może być odebrane jako brak uprzejmości – np. kiedy ktoś poprosi o coś bez użycia formy grzecznościowej, co po ukraińsku nie brzmi niemiło.
- Dystans interpersonalny – w Polsce istnieje większy dystans interpersonalny w relacjach, zwłaszcza na początku znajomości. Kontakty są bardziej formalne, a sfera prywatna jest wyraźnie oddzielona od zawodowej. Na Ukrainie relacje mogą być bardziej bezpośrednie i otwarte.
- Ton głosu i ekspresja – głośniejszy ton głosu czy bardziej ekspresyjna mowa ciała, typowa w niektórych regionach Ukrainy, w Polsce może być odbierana jako agresywna lub nieodpowiednia, szczególnie w sytuacjach formalnych.
Korzystanie z pomocy psychologicznej
Temat wsparcia psychologicznego jest kolejnym obszarem różnic kulturowych. W Ukrainie korzystanie z pomocy psychologa bywa postrzegane jako oznaka poważnych problemów psychicznych. W Polsce wsparcie psychologiczne jest bardziej akceptowane i traktowane jako naturalna forma dbania o zdrowie psychiczne.
Dostęp do psychologów, terapeutów czy grup wsparcia jest szeroki, a korzystanie z takich usług jest promowane, zwłaszcza w kontekście traumy czy stresu związanego z migracją. Jeśli szkoła sugeruje rodzicom dziecka skorzystanie z takiej pomocy, obierane jest to jako troska. Odmowa skorzystania ze wsparcia będzie odbierana negatywnie. Z badań wynika natomiast, że zdarza się, iż dla ukraińskich mam taka propozycja wydaje się nieodpowiednia i odmawiają skorzystania z pomocy.
Wychowanie i edukacja dzieci
W polskich szkołach i rodzinach coraz częściej stosuje się metody wychowawcze oparte na dialogu i partnerstwie. Dzieci mają prawo wyrażać swoje zdanie i uczestniczyć w podejmowaniu decyzji. Na Ukrainie podejście to może być bardziej tradycyjne, z większym naciskiem na autorytet dorosłych.
Podobnie jak np. Polakom mieszkającym w Norwegii czasem trudno rozumieć podejście do wychowywania dzieci, nastawionego na promowanie indywidualności i liczenie się ze zdaniem dziecka, a nie budowanie autorytetu dorosłego, tak migrantom z Ukrainy zasady panujące w Polsce mogą wydawać się zbyt liberalne.
Jak radzić sobie z różnicami kulturowymi
Rozmowa o różnicach kulturowych pozwala na lepsze zrozumienie kontekstu, w jakim funkcjonują różne społeczności, i pomaga w budowaniu mostów między nimi.
Tej rozmowy często nie ułatwiają politycy czy media. O różnicach międzykulturowych mówi się bowiem niewiele. A często tematy związane z akulturacją społeczności są przedstawione nieprecyzyjnie. Mylone są np. asymilacja (strategia radzenia sobie w sytuacji migracji poprzez przyjęcie nowej kultury w miejsce własnej) i integracja (pielęgnowanie rodzimych zwyczajów przy jednoczesnym włączeniu elementów nowej kultury i dostosowaniu do niej).
Integracja jest uważana za najbardziej skuteczną metodę odnalezienia się w nowej kulturze. Aby była możliwa, musimy uczyć się wzajemnie o podobieństwach i różnicach, czemu sprzyjają:
- edukacja i otwartość – zdobywanie wiedzy na temat kultury kraju, w którym się przebywa, np. poprzez uczestniczenie we wspólnych wydarzeniach, literaturę, rozmowę, pomaga w lepszym zrozumieniu jego norm i wartości;
- szacunek dla odmienności – akceptacja tego, że różnice istnieją, i szacunek dla nich są kluczowe w budowaniu pozytywnych relacji;
- komunikacja – otwarte rozmowy o swoich doświadczeniach i obserwacjach mogą pomóc w wyjaśnieniu nieporozumień i znalezieniu wspólnego języka;
- elastyczność – bycie gotowym do adaptacji i wprowadzania zmian w swoich nawykach ułatwia funkcjonowanie w nowym środowisku.
Podsumowanie
Świadomość różnic kulturowych między Polską a Ukrainą może znacząco ułatwić codzienne życie i przyczynić się do lepszej integracji. Edukacja, otwartość na dialog i chęć zrozumienia drugiej strony są niezbędne w budowaniu harmonijnego społeczeństwa.
Źródła:
Baran, M., Grzymała-Moszczyńska, H., Zjawińska, M., Naritsa, V., Ovsiienko, Y., Sugay, L., Pujszo, I. I Niedziałek, J. (2023). Superbohater w spódnicy. Odporność psychiczna Ukrainek uciekających przed wojną w Ukrainie do Polski – raport z badań i rekomendacje dla trzeciego sektora.
Różnice kulturowe między Polską a Ukrainą (webinar) dr Marii Baran z Wydziału Psychologii Uniwersytetu SWPS w Warszawie oraz prof. dr hab. Haliny Grzymałę-Moszczyńską z Uniwersytetu Ignatianum w Krakowie, 7 października 2024, https://swps.pl/my-uniwersytet/aktualnosci/wyklady-i-spotkania/35926-roznice-kulturowe-miedzy-polska-a-ukraina-webinar (dostęp: 28 października 2024).
