14 sierpnia 2026 r. Biuro Sieci Mapuj Pomoc zorganizowało webinar „Standardy etyczne w komunikacji działań pomocowych”, który poprowadził Łukasz Bartosik – trener i ekspert z wieloletnim doświadczeniem w sektorze pozarządowym i edukacji humanitarnej. Spotkanie było poświęcone etycznym wyzwaniom związanym z językiem i obrazem w komunikacji organizacji pomocowych. Uczestnicy przyglądali się dominującym narracjom w sektorze pomocowym i ich konsekwencjom, sposobom ograniczania stereotypów w komunikacji, dylematom związanym z wykorzystywaniem AI do tworzenia materiałów wizualnych oraz temu, na czym polega dekolonizacja języka pomocy. Omówione zostały również przykłady kodeksów etycznych, które mogą stanowić punkt wyjścia do tworzenia standardów komunikacyjnych w organizacjach.
Podczas webinaru zachęcono uczestników do spojrzenia na komunikację nie tylko przez pryzmat jej skuteczności, ale również konsekwencji, jakie wywołuje. Etyczna komunikacja nie jest gotową checklistą ani zbiorem prostych odpowiedzi – to ciągły proces namysłu, uczenia się i podejmowania decyzji w sytuacjach, w których często nie ma jednego idealnego rozwiązania.
Narracje sektora pomocowego
Jednym z głównych tematów spotkania były dominujące narracje sektora pomocowego. Zwracano uwagę m.in. na schemat „białego zbawcy”, w którym wiedza, pieniądze i rozwiązania znajdują się po stronie pomagających, oraz na narrację „bezradnej ofiary”, redukującą człowieka do jego cierpienia. Wskazywano również na opowieść o „bohaterskiej organizacji” – „przyjechaliśmy, zbudowaliśmy, dostarczyliśmy, uratowaliśmy” – oraz na utrwalanie uproszczonych obrazów całych regionów świata. Problemem nie jest samo pokazywanie trudnych sytuacji, lecz pozbawianie ludzi kontekstu, sprawczości i pełnego obrazu ich życia.
Jedno z najważniejszych pytań, które warto zadawać przed publikacją, brzmi więc: jaką rzeczywistość ten materiał tworzy w oczach odbiorcy? Organizacje odpowiadają nie tylko za pojedynczy post czy kampanię – wspólnie budują szerszą opowieść o pomocy, określonych społecznościach i częściach świata.
Duża część spotkania była poświęcona językowi i jego dekolonizacji. Podkreślano, że nie chodzi o stworzenie listy „zakazanych słów”, ale o sprawdzanie, jakie relacje władzy kryją się w sposobie, w jaki opisujemy ludzi, miejsca i działania. Zalecał możliwie konkretny język zamiast szerokich generalizacji.
Dyskutowano również o samym słowie „pomoc”, które może ustawiać relację między aktywnym pomagającym a biernym odbiorcą. W rozmowie na zakończenie Łukasz wskazał, że tam, gdzie pasuje to do kontekstu, lepiej mówić np. „ludzie, których wspieramy” lub „ludzie, których wsparliśmy”, a jeszcze lepiej – nazywać konkretnie osoby czy społeczności, o których mówimy.
Obraz, godność i świadoma zgoda
Osobny blok dotyczył fotografii i materiałów wizualnych. Dobór kadru, perspektywy czy rodzaju zdjęcia może wzmacniać obraz bezradności albo przeciwnie – pokazywać człowieka jako osobę posiadającą własną historię, kompetencje i sprawczość. Zwrócono uwagę m.in. na problem przedstawiania samotnych, bezbronnych dzieci, wykorzystywania perspektywy wizualnie wzmacniającej bezradność czy sytuacji, w której znana osoba staje się „bohaterem” historii kosztem głosu lokalnej społeczności.
Ważnym tematem była również świadoma zgoda na wykorzystanie wizerunku. Sam podpis na formularzu nie wystarcza – osoba powinna rozumieć, gdzie i w jakim kontekście materiał zostanie wykorzystany oraz jakie mogą być konsekwencje publikacji. Jeżeli nie wyraża zgody, materiał nie powinien zostać opublikowany.
Sprawczość zamiast bezradności
Jedna z najmocniej wybrzmiewających rekomendacji dotyczyła pokazywania sprawczości osób i społeczności lokalnych. Zamiast komunikatu „pomóż bezbronnym ludziom” warto pokazywać, co sami mieszkańcy już robią, jakie mają zasoby i rozwiązania oraz w jaki sposób organizacja może ich działania wesprzeć. W miarę możliwości warto również pozwalać osobom, których historia dotyczy, opowiadać ją własnym głosem.
Etyka generowania obrazów przez AI
Podczas spotkania zaprezentowano także przykłady wykorzystania obrazów generowanych przez AI w komunikacji organizacji humanitarnych i prawoczłowieczych. Z jednej strony technologia może ograniczać potrzebę publikowania wizerunku realnych osób, z drugiej – modele generatywne czerpią z istniejących obrazów i narracji, przez co mogą powielać stereotypowe przedstawienia ubóstwa, kryzysów czy określonych regionów świata.
W praktyce użycie AI nie zwalnia więc organizacji z odpowiedzialności za autentyczność, sposób oznaczania materiału i pytanie o to, jakie wyobrażenia tworzy wygenerowany obraz.
Rekomendacje dla organizacji
Warto rozpatrzyć wyprowadzenie kilku praktycznych zasad:
- przed publikacją postawić pytanie: jaką rzeczywistość tworzymy, kogo pokazujemy jako sprawczego, kogo pomijamy i jakie relacje władzy utrwalamy?;
- pokazywać osoby jako ludzi, a nie wyłącznie jako „ofiary”, „uchodźców”, „beneficjentów” czy „odbiorców pomocy”;
- oddawać głos osobom i społecznościom, których dotyczą działania;
- unikać narracji, w której organizacja jest jedynym bohaterem i źródłem zmiany;
- stosować język możliwie konkretny, bez niepotrzebnych generalizacji i stereotypów;
- traktować zgodę na wykorzystanie wizerunku jako proces świadomej decyzji, a nie tylko podpis pod formularzem;
- przy wyborze zdjęć brać pod uwagę godność, bezpieczeństwo i długofalowe konsekwencje publikacji, a nie wyłącznie skuteczność fundraisingową;
- wypracować własne standardy komunikacyjne organizacji i regularnie je omawiać oraz aktualizować – jest to praca, którą warto wykonywać kolektywnie.
Obejrzyj nagranie ze szkolenia:
Polecane publikacje i materiały
Podczas spotkania kierowano uczestników do kilku źródeł, które mogą być punktem wyjścia do stworzenia własnego standardu komunikacji:
- „Jak mówić o większości świata” – Polska Akcja Humanitarna / Instytut Globalnej Odpowiedzialności – polski materiał poświęcony niestereotypowemu mówieniu o świecie. Przeczytaj.
- Bond – „Taking British politics and colonialism out of our language” – przewodnik po języku, który pomaga rozpoznawać paternalistyczne, kolonialne i odbierające sprawczość sformułowania. Pobierz.
- „Putting the people in the pictures first” – bardzo praktyczne wytyczne dotyczące etycznego tworzenia i wykorzystywania zdjęć oraz historii. Przeczytaj.
- Oxfam – „Inclusive Language Guide” – rozbudowany przewodnik po języku inkluzywnym, relacjach władzy i komunikacji dotyczącej m.in. rasy, niepełnosprawności, płci i migracji. Pobierz.
- Dochas. Code of Conduct on Images and Messages oraz Illustrative Guide – kodeks i praktyczne przykłady dotyczące obrazów, narracji, zgody, ochrony dzieci i osób szczególnie narażonych. Przeczytaj.
- ICRC – „Ethical Content-Gathering for Public Communications” – wytyczne dotyczące godności, stereotypów, świadomej zgody, bezpieczeństwa oraz odpowiedzialnego fotografowania i filmowania osób dotkniętych kryzysem. Przeczytaj.
- Przewodnik UNHCR dotyczące etycznej komunikacji. Przeczytaj.
- „Pomoc bez kolonializmu” / Przybornik Dekolonizacyjny Fundacji Go’n’Act – zestaw materiałów do autorefleksji i dyskusji o dekolonizacji działań pomocowych, współtworzony m.in. przez Łukasza Bartosika. Przeczytaj.
