Czerwcowe spotkanie Sieci Mapuj Pomoc poprowadziliśmy z województwa podkarpackiego. Gościliśmy w Rzeszowie w przestrzeniach Urban Lab. Spotkanie miało tryb hybrydowy, uczestniczyło w nim ponad 60 reprezentantów organizacji. Tego dnia problematyka ujęta w agendzie odnosiła się do: średnioterminowych rozwiązań dla osób opuszczających OZZ po czerwcu 2026 r., roli i znaczeniu Forum SAN dla systemu współpracy kryzysowej w województwie podkarpackim oraz doraźnej, oddolnej pomocy humanitarnej dla uchodźców na etapie zmian.
Zapraszamy do zapoznania się z notatką podsumowującą.
Podczas kolejnego spotkania regionalnego Sieci Mapuj Pomoc, skupiliśmy się na sytuacji osób uchodźczych z Ukrainy, zamieszkujących ośrodki zbiorowego zakwaterowania. Głównym tematem rozmowy były konsekwencje zmian w systemie wsparcia, wygaszania części rozwiązań związanych ze specustawą oraz zamykania lub przekształcania ośrodków zbiorowego zakwaterowania. Rozmawialiśmy o tym, jak w praktyce wygląda usamodzielnianie osób uchodźczych, jakie grupy wypadają poza dostępne programy pomocy, gdzie kończą się możliwości projektowe organizacji, a gdzie konieczne są rozwiązania systemowe. Spotkanie było również okazją do wymiany doświadczeń między podmiotami, które od początku pełnoskalowej wojny w Ukrainie wspierają osoby uchodźcze w Polsce.
Projekt wspierający osoby opuszczające OZZ
Spotkanie rozpoczęliśmy od omówienia średnioterminowych rozwiązań dla osób opuszczających OZZ po czerwcu 2026 r. Specyfikę realizowanych działań pomocowych zaprezentował Jarosław Jakubowski ze Związku Ukraińców w Polsce – Oddział w Przemyślu. Przedstawił projekt realizowany przez cztery organizacje: Związek Ukraińców w Polsce, Homo Faber z Lublina, Ukraiński Dom w Warszawie oraz CARE Polska. Działania obejmują cztery województwa: podkarpackie, lubelskie, podlaskie i mazowieckie.
Projekt odpowiada na sytuację osób uchodźczych, które po zmianach dotyczących systemu zakwaterowania mogą zostać bez stabilnego miejsca pobytu albo nie kwalifikują się do innych form wsparcia. Jego pierwszym elementem jest zapewnienie awaryjnego, krótkoterminowego zakwaterowania. W Przemyślu funkcjonuje hostel prowadzony przez Związek Ukraińców w Polsce, w którym osoby w potrzebie mogą znaleźć schronienie zarówno na bardzo krótki czas, a w uzasadnionych przypadkach – na dłużej.
Drugim działaniem jest wsparcie w wynajmie mieszkania. Obejmuje ono dopłaty do czynszu przez trzy miesiące, pomoc w opłaceniu kaucji oraz wsparcie przy kosztach przeprowadzki. Program ten jest realizowany przez Związek Ukraińców w Polsce w Przemyślu oraz Homo Faber w Lublinie i zakłada objęcie pomocą łącznie 40 osób lub rodzin.
Trzecim, bardzo ważnym filarem projektu jest indywidualne wsparcie. W województwie podkarpackim działa mobilny zespół, który dociera do osób przebywających w ośrodkach zbiorowego zakwaterowania, ale także do tych, które mieszkają już poza ośrodkami i zgłaszają konkretne potrzeby. Case managerowie prowadzą wywiad, rozpoznają sytuację danej osoby lub rodziny i pomagają dobrać odpowiednie formy wsparcia.
Czwartym elementem projektu są szkolenia personelu, w tym szkolenia z zakresu zarządzania przypadkami oraz safeguardingu. Celem jest ujednolicenie standardów pracy między organizacjami partnerskimi, tak aby osoby uchodźcze w różnych województwach otrzymywały wsparcie oparte na podobnych zasadach, dokumentach i sposobie diagnozy potrzeb.
IOM: projekt jako odpowiedź na lukę w systemie
Monika Korowajczyk-Sujkowska z IOM Poland podkreśliła, że projekt został przygotowany jako odpowiedź na aktualną sytuację związaną z wygaszaniem części rozwiązań prawnych i zmianami dotyczącymi OZZ. Wskazała, że wiele osób może znaleźć się poza kwalifikowalnością do dotychczasowych programów i będzie potrzebowało alternatywy, aby móc bezpiecznie podjąć decyzję po opuszczeniu ośrodka.
IOM zwrócił szczególną uwagę na to, że projekt nie ma dublować innych działań, ale uzupełniać istniejące mechanizmy. Różnica polega przede wszystkim na silniejszym nacisku na case management, czyli kompleksową, indywidualną pracę z osobą lub rodziną. Mieszkanie jest ważne, ale – jak podkreślono – samo zakwaterowanie nie rozwiązuje wszystkich problemów. Potrzebne może być wsparcie zawodowe, psychologiczne, administracyjne, prawne, językowe i społeczne.
Ważnym celem projektu jest także uczenie się na podstawie konkretnych przypadków. Zebrane doświadczenia mają pomóc w przygotowaniu wytycznych, dobrych praktyk i rekomendacji dotyczących pracy z osobami, które bardzo trudno usamodzielnić lub które wymagają długofalowego wsparcia.
Czym projekt różni się od innych programów mieszkaniowych?
W dyskusji pojawiło się pytanie o to, czym projekt różni się od innych programów wspierających usamodzielnianie osób uchodźczych. W odpowiedzi wskazano, że jedną z kluczowych różnic jest szersze podejście do kwalifikowania osób do pomocy. Projekt nie ogranicza się wyłącznie do osób aktualnie przebywających w OZZ. Może objąć również osoby, które mieszkają poza ośrodkami, ale nadal znajdują się w trudnej sytuacji i wymagają wsparcia.
Wsparcie w wynajmie mieszkań skierowane jest do osób i rodzin, które mają realną szansę na samodzielność po zakończeniu trzymiesięcznej dopłaty. Chodzi o osoby, które mają pracę lub możliwość jej podjęcia, posiadają choć minimalne zaplecze finansowe i mogą utrzymać mieszkanie po zakończeniu wsparcia.
Relokacja między województwami
Projekt obejmuje ograniczoną liczbę województw, podczas gdy w wielu regionach nie ma podobnych alternatyw. Poddano dyskusji czy osoby z innych województw mogą korzystać ze wsparcia, jeśli są gotowe do relokacji.
Wyjaśniono, że projekt nie jest formalnie oparty na ścisłej rejonizacji. Jeśli osoba z innego województwa zgłosi się i przejdzie odpowiednią diagnozę, może zostać rozważona do objęcia wsparciem. Jednocześnie zaznaczono, że organizacje mają ograniczone zasoby kadrowe i finansowe, a działania mieszkaniowe muszą być prowadzone tam, gdzie partnerzy są w stanie realnie monitorować sytuację, wspierać rodziny i utrzymywać kontakt.
W praktyce oznacza to, że relokacja jest możliwa, ale wymaga indywidualnej oceny, dostępności miejsc i możliwości dalszego wsparcia na miejscu.
Rozwiązania systemowe dla osób najbardziej wrażliwych
Rozmawiano także o wsparciu osób z grup najbardziej wrażliwych oraz tego, czy projekt łączy działania doraźne z poszukiwaniem rozwiązań systemowych. Zwrócono uwagę, że zakwaterowanie finansowane z zewnątrz nie rozwiązuje problemu w długiej perspektywie.Programy usamodzielniające są trudne i nie obejmą wszystkich osób. Są osoby, które mimo wsparcia nie będą w stanie samodzielnie utrzymać mieszkania, podjąć pracy lub funkcjonować bez stałej opieki. W takich przypadkach rola case managerów polega również na wspieraniu osób w podjęciu innej decyzji – na przykład w kontakcie z pomocą społeczną, szukaniu innych form zabezpieczenia lub rozwiązań instytucjonalnych.
Podkreślono, że IOM prowadzi rozmowy z Ministerstwem Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej o sytuacji osób przebywających w OZZ, osób nowo przybyłych oraz tych, które wypadają poza dotychczasowe mechanizmy. Wskazano, że projekty organizacji społecznych mogą zniwelować część luk, ale nie zastąpią rozwiązań systemowych.
Poznaj grupę ds. rzecznictwa działającą przy Sieci Mapuj Pomoc: https://mapujpomoc.pl/grupa-robocza-ds-rzecznictwa/
Perspektywa Przemyśla: relokacja, integracja i opieka
O doświadczeniach z działań pomocowych opowiedziała reprezentantka Fundacji Duszpasterskiej Troski o Rodzinę prowadzącą OZZ w Przemyślu.
Organizacja od czterech lat prowadzi działania pomocowe w Przemyślu. W tym czasie wsparło ponad 10 000 osób, które otrzymały różne formy pomocy. Praca ta obejmowała relokację, integrację, zatrudnianie osób z doświadczeniem uchodźczym oraz stopniowo coraz większy obszar opieki.
Obecnie organizacja prowadzi jeden dom w Przemyślu, który pełni funkcję długoterminowego miejsca pobytu dla osób z grup szczególnie wrażliwych.
Zapewnienie miejsca pobytu to znacznie więcej niż łóżko i wyżywienie. Osoby starsze i schorowane potrzebują wsparcia logistycznego, administracyjnego, prawnego, psychospołecznego i medycznego. Często nie mówią po polsku, nie znają systemu, nie są w stanie samodzielnie pójść do lekarza, wypełnić dokumentów, opłacić rachunków czy zadbać o podstawowe czynności dnia codziennego. W ośrodku mieszkają osoby w wieku senioralnym, często po bardzo trudnych doświadczeniach, które wymagają pomocy niemal we wszystkim. W takich przypadkach mówienie wyłącznie o usamodzielnianiu jest niewystarczające – potrzebna jest troska, stałość i rozwiązania opiekuńcze.
Największe wyzwania: finansowanie, NFZ, dostępność i opieka całodobowa
Kolejnym, ważnym poruszanym aspektem było zakończenie finansowania ośrodka jako OZZ. Organizacja musi mierzyć się z pytaniem, jak utrzymać opiekę nad osobami, które nie mają dokąd pójść i nie są w stanie samodzielnie się utrzymać.
Wśród największych wyzwań wskazano także dostęp do opieki zdrowotnej po utracie statusu OZZ, potrzebę całodobowego wsparcia, bariery architektoniczne budynku oraz rosnące potrzeby osób starszych.
Przedstawiciele organizacji prowadzą rozmowy z władzami lokalnymi, wojewodą oraz ministerstwem, równolegle szukając modeli samofinansowania, w tym rozwiązań z zakresu ekonomii społecznej. Plan zakładał stopniowe rozwijanie takich działań w ciągu roku, jednak przyspieszenie zmian w systemie sprawiło, że wiele decyzji trzeba podejmować w trybie pilnym.
Organizacja rozważa różne ścieżki kontynuacji działań. Najpilniejsze jest zabezpieczenie ciągłości opieki, szczególnie w zakresie wsparcia medycznego i całodobowego. Organizacja szuka rozwiązań systemowych, ale równolegle musi bardzo szybko wdrażać własne pomysły na utrzymanie struktury i dalszą pomoc mieszkańcom.
Rozmawiano o możliwościach wsparcia osób, które rozważają lub są zmuszone rozważać powrót do Ukrainy. Zwrócono uwagę, że sytuacja jest bardzo trudna, ponieważ dostępne miejsca wsparcia w Ukrainie są ograniczone, a w wielu regionach system jest przeciążony.
Ważnym wątkiem była również odpowiedzialna komunikacja z osobami, których dotyczą decyzje administracyjne i zmiany systemowe. Przekazywanie informacji o konieczności opuszczenia miejsca pobytu może mieć bardzo poważne konsekwencje psychologiczne i zdrowotne. Ogromne znaczenie ma sposób przekazywania informacji, towarzyszenie osobom w decyzjach i odpowiedzialność wobec ludzi, którzy są bezpośrednio dotknięci skutkami zmian.
Forum SAN – regionalna współpraca organizacji na Podkarpaciu
Podczas spotkania o działaniach opowiedzieli przedstawiciele Forum San – regionalnej inicjatywy utworzonej przez organizacje społeczne działające na Podkarpaciu. Forum skupia podmioty, które od początku pełnoskalowej wojny w Ukrainie angażowały się w pomoc osobom uchodźczym, działania integracyjne, edukacyjne i humanitarne, a dziś wspólnie szukają sposobów na wzmocnienie odporności społecznej regionu.
Forum San tworzą: Fundacja Humanitarna Folkowisko, Podkarpackie Stowarzyszenie dla Aktywnych Rodzin, Fundacja Q, Narodnyj Dim – Dom Narodowy oraz Fundacja Centrum Współpracy Międzynarodowej Germanitas. Nazwa Forum odwołuje się do Sanu – jednej z najważniejszych rzek Podkarpacia – i podkreśla regionalny, lokalnie zakorzeniony charakter tej współpracy.
Organizacje tworzące Forum mają różne doświadczenia i kompetencje:
- Fundacja Humanitarna Folkowisko prowadzi działania humanitarne, edukacyjne i integracyjne, w tym wsparcie dla osób uchodźczych, obozy dla dzieci z Ukrainy, działania językowe oraz inicjatywy wzmacniające lokalnych liderów i odporność społeczną.
- Fundacja Germanitas działa w obszarze integracji, edukacji, kursów języka polskiego, wolontariatu oraz projektów dla migrantów, seniorów i młodzieży.
- Fundacja Q wnosi doświadczenie w animacji lokalnej, wzmacnianiu aktywności obywatelskiej i pracy z organizacjami społecznymi.
- Podkarpackie Stowarzyszenie dla Aktywnych Rodzin prowadzi Centrum Rodziny, oferując wsparcie psychospołeczne, prawne, integracyjne i przestrzeń dla młodzieży.
- Narodnyj Dim – Dom Narodowy wzmacnia Forum perspektywą społeczności ukraińskiej i doświadczeniem pracy z osobami z Ukrainy.
Forum SAN łączy organizacje działające w regionie, który od początku wojny pełnił kluczową rolę w przyjmowaniu i wspieraniu osób uchodźczych. Forum pozwala wymieniać informacje, diagnozować potrzeby, koordynować działania i wspólnie zabierać głos wobec administracji oraz partnerów międzynarodowych. Jest także przestrzenią, w której organizacje mogą rozmawiać o tym, jak utrzymać wsparcie mimo zmniejszających się środków i zmieniających się warunków systemowych.
Doświadczenie Forum SAN stanowi przykład regionalnej samoorganizacji NGO, która może inspirować inne województwa do tworzenia podobnych mechanizmów współpracy – przydatnych zarówno w działaniach na rzecz osób uchodźczych, jak i szerzej: w sytuacjach kryzysowych, wymagających szybkiej koordynacji, zaufania i wspólnego działania.
Dołącz do Sieci Mapuj Pomoc: https://mapujpomoc.pl/dolacz-do-sieci/
Wnioski ze spotkania
Spotkanie pokazało, że sytuacja osób uchodźczych z Ukrainy po zmianach dotyczących OZZ jest jednym z najpilniejszych tematów dla organizacji pracujących w obszarze pomocy humanitarnej, integracji i wsparcia społecznego. Część osób może przejść ścieżkę usamodzielnienia, jeśli otrzyma czasową pomoc mieszkaniową, wsparcie zawodowe i indywidualne prowadzenie. Inne osoby – zwłaszcza starsze, chore, samotne i niesamodzielne – wymagają jednak długofalowych rozwiązań opiekuńczych, których nie da się zapewnić wyłącznie projektami krótkoterminowymi.
Bardzo mocno wybrzmiała potrzeba łączenia działań doraźnych z rzecznictwem systemowym. Organizacje mogą zapewniać schronienie, prowadzić case management, pomagać w dokumentach, pracy, leczeniu i relokacji, ale bez decyzji administracji publicznej i jasnych rozwiązań dla osób najbardziej wrażliwych wiele problemów będzie powracać.
Spotkanie było także przykładem praktycznej roli Sieci Mapuj Pomoc: tworzenia przestrzeni, w której organizacje mogą szybko wymieniać informacje, zgłaszać potrzeby, oferować sobie konkretne wsparcie, porównywać doświadczenia z różnych regionów i wspólnie formułować rekomendacje wobec instytucji publicznych. Wnioskiem końcowym jest konieczność dalszej współpracy między organizacjami, samorządami, administracją rządową i instytucjami publicznymi.
W spotkaniu Sieci uczestniczyło ponad 60 reprezentantów organizacji. Jest to jedno z liczniejszych tegorocznych spotkań. Frekwencja pokazała, jak ważne jest sieciowanie, wymiana doświadczeń i wzajemne wsparcie w realizowaniu działań pomocowych na rzecz osób uchodźczych i migranckich z Ukrainy.
Kolejne spotkanie Sieci Mapuj Pomoc odbędzie się 7 lipca 2026 r.
