Przemieszczanie się jest trwałym zjawiskiem współczesnego świata. 18 grudnia, w Międzynarodowym Dniu Migrantów, warto uporządkować pojęcia i przyjrzeć się realnym wyzwaniom, z jakimi mierzą się osoby w drodze, zamiast opierać się na uproszczeniach, stereotypach czy emocjonalnych narracjach.
Zgromadzenie Ogólne ONZ ustanowiło ten dzień, aby przypominać, że migracja jest zjawiskiem globalnym, a osoby migrujące to ludzie posiadający prawa, niezależnie od swojego statusu prawnego.
Migracje w liczbach
Według danych Organizacji Narodów Zjednoczonych na świecie żyje ponad 280 milionów migrantów międzynarodowych, co stanowi około 3,6% globalnej populacji. Migracje dotyczą niemal wszystkich regionów świata i mają różnorodne przyczyny – od pracy i edukacji, przez łączenie rodzin, po konflikty zbrojne, prześladowania czy kryzysy klimatyczne. Decyzja ta najczęściej jest efektem złożonych i nakładających się czynników.
Kim są osoby migrujące?
W debacie publicznej często używa się wybranych pojęć zamiennie, choć mają one odmienne znaczenie. Chodzi o takie pojęcia jak: uchodźca, migrant, imigrant, cudzoziemiec czy obcokrajowiec. Przybliżając definicje:
- Uchodźca – to osoba, która przebywa poza krajem swojego pochodzenia z powodu uzasadnionej obawy przed prześladowaniem (ze względu na rasę, religię, narodowość, przynależność do grupy społecznej lub poglądy polityczne) i nie może lub nie chce korzystać z ochrony swojego państwa. Status uchodźcy jest jasno zdefiniowany w Konwencji genewskiej z 1951 r. i wiąże się z międzynarodową ochroną prawną.
- Migrant – to pojęcie szerokie i neutralne, oznacza osobę, która zmienia miejsce zamieszkania wewnątrz kraju lub przekraczając granicę, z różnych powodów. Termin ten nie jest kategorią prawną i sam w sobie nie przesądza o prawach ochronnych.
- Imigrant – określenie używane głównie z perspektywy kraju przyjmującego, oznaczające oznacza osobę, która przybywa do danego państwa z innego kraju w celu czasowego lub stałego pobytu.
- Cudzoziemiec – każda osoba nieposiadająca obywatelstwa danego państwa, niezależnie od celu i długości pobytu. Jest to pojęcie formalno-prawne, często używane w ustawodawstwie krajowym.
- Obcokrajowiec – termin potoczny, niemający precyzyjnej definicji prawnej. W dokumentach i komunikacji instytucjonalnej zaleca się używanie pojęcia „cudzoziemiec”.
Organizacje międzynarodowe, takie jak ONZ, UNHCR i IOM, coraz wyraźniej rekomendują stosowanie języka „people-first”, który stawia osobę przed statusem. W praktyce oznacza to używanie określeń takich jak:
- osoby migrujące,
- osoby w migracji,
- osoby o doświadczeniu migracyjnym,
- ludzie w ruchu (people on the move) lub “osoby w drodze”.
Jednocześnie odchodzi się od sformułowań stygmatyzujących i dehumanizujących, takich jak „nielegalni migranci”, zastępując je neutralnym określeniem „osoby w nieuregulowanej sytuacji pobytowej”. Język ma znaczenie, ponieważ wpływa na postawy społeczne, decyzje polityczne i realny dostęp do pomocy.
Wyzwania, z którymi mierzą się osoby migrackie
- Analizy sektora humanitarnego pokazują, że osoby migrujące często doświadczają wielowymiarowych barier. Należą do nich m.in.:
- bariery językowe i brak dostępu do rzetelnej informacji,
- skomplikowane procedury administracyjne i prawne (bariery w dostępie do usług publicznych),
- brak zaufania do instytucji, wynikający z wcześniejszych doświadczeń przemocy lub dyskryminacji,
- uprzedzenia, rasizm i inne formy dyskryminacji
- bariery psychologiczne i doświadczenie traumy.
- Szczególnie trudna jest sytuacja osób, które doświadczają nakładających się form wykluczenia np. osób z niepełnosprawnościami, osób starszych, kobiet, osób LGBTQIA+ czy przedstawicieli mniejszości etnicznych i religijnych.
Jakiej pomocy potrzebują osoby migrujące?
Skuteczna pomoc nie może ograniczać się do działań doraźnych. Publikacje i doświadczenia organizacji humanitarnych wskazują, że wsparcie powinno być:
- dostępne językowo i kulturowo,
- oparte na poszanowaniu godności i praw człowieka,
- uwzględniające zróżnicowane potrzeby i doświadczenia,
- projektowane z udziałem samych osób migrujących.
Skuteczna odpowiedź wymaga, zatem spójnych polityk publicznych, współpracy międzysektorowej, języka opartego na prawach człowieka oraz przejścia od pomocy doraźnej do trwałych rozwiązań integracyjnych.
Coraz częściej podkreśla się zatem konieczność przechodzenia od reakcji kryzysowych do rozwiązań systemowych, opartych na współpracy administracji publicznej, samorządów, organizacji społecznych i biznesu.
Dobre i skuteczne działania na rzecz osób migranckich w Polsce
- Szybkie uruchomienie ochrony prawnej i pobytowej
- Powszechny dostęp do rynku pracy
- Rola samorządów lokalnych – samorządy przejęły kluczową rolę operacyjną w organizowaniu pomocy: zakwaterowanie, edukacja, usługi społeczne.
- Ogromne zaangażowanie społeczeństwa obywatelskiego – aktywność NGO, inicjatyw oddolnych, wolontariatu i grup sąsiedzkich a także wsparcie informacyjne, prawne, psychologiczne i integracyjne.
- Solidarność społeczna i oddolna pomoc – Masowe wsparcie ze strony osób prywatnych (mieszkania, transport, pomoc rzeczowa).
- Dostęp do edukacji dla dzieci i młodzieży
- Współpraca międzysektorowa – Koordynacja działań administracji rządowej, samorządów, NGO i biznesu oraz partnerstwa publiczno-społeczne w realizacji usług.
- Dostęp do podstawowych usług publicznych
- Wsparcie informacyjne i językowe – tworzenie punktów informacyjnych, infolinii i materiałów w języku ukraińskim.
- Zachowanie otwartego dialogu politycznego.
Niezależnie od daty w kalendarzu
O migracji warto mówić w sposób precyzyjny i oparty na sprawdzonych informacjach. Istotne jest porządkowanie pojęć, weryfikowanie danych oraz przypominanie o prawach człowieka przysługujących wszystkim osobom, niezależnie od ich statusu prawnego. Takie podejście pozwala lepiej zrozumieć to zjawisko i trafniej oceniać związane z nim wyzwania.
Migracja była, jest i będzie częścią historii świata. To, jak o niej mówimy i jak na nią reagujemy, świadczy o dojrzałości naszych społeczeństw. Musimy przy tym pamiętać, iż także my sami, mając na uwadze wyzwania współczesnego świata, możemy stać się migrantami – nieprzewidywalnie, z dnia na dzień.
Źródła:
- „Jak rozmawiać o migracjach.” Egala
- „Bez wykluczeń. Dobre praktyki antydyskryminacyjne dla sektora humanitarnego”. PAH, 2025
- „Pomoc humanitarna w świetle prawa i praktyki”. Warszawa 2016 r.
- „Biała księga. Wyzwania systemowego wsparcia uchodźców na poziomie lokalnym i krajowym”. Wrocław, 2022 r.
- „Solidarność i rozczarowanie. Bilans relacji polsko-ukraińskich w latach 2022 – 2025”. Fundacja im. Stefana Batorego, 2025.
