16 czerwca br. w Sejmie RP odbyła się konferencja pt. „Budowanie potencjału organizacji pozarządowych i ich odporności społecznej”, zorganizowana przez Parlamentarny Zespół do spraw Organizacji Pozarządowych i Społeczeństwa Obywatelskiego oraz Ogólnopolską Federację Organizacji Pozarządowych (OFOP). Podczas wydarzenia m.in. zaprezentowano wyniki badania kondycji sektora pozarządowego, podjęto temat filantropii i fundraisingu, a także procesowania zmian legislacyjnych.
Konferencję otworzyły: Magdalena Biejat – Wicemarszałkini Senatu, współprzewodnicząca Zespołu, Dorota Niedziela – Wicemarszałkini Sejmu, współprzewodnicząca Zespołu, Karolina Dreszer-Smalec – Prezeska OFOP-u.
Diagnoza potencjału organizacji
Reprezentant Stowarzyszenia Klon/Jawor przedstawił informacje dotyczące finansowania działań organizacji, a także zaangażowania się Polaków w działania wolontariackie i filantropijne. Zwrócono uwagę na takie aspekty jak:
- Niewielka zmienność w zarządach organizacji (zmiany na stanowiskach);
- Brak strategii sukcesji i wypalenie zawodowe wśród personelu;
- Tylko 10% Polaków (2024 r.) angażuje się w wolontariat (ok. 3 mln);
- Trudności z utrzymaniem personelu i posiadanym kapitałem organizacji – wypalenie zawodowe jako istotne wyzwanie;
- 54% organizacji korzysta z darowizn od osób prywatnych;
- 6 tys. zł to przeciętna kwota, którą organizacje otrzymują z darowizn od osób prywatnych,
- Zauważalny wzrost darowizn prywatnych – ich udział podwoił się;
- Coraz większa dywersyfikacja źródeł finansowania – cztery główne to: przychody z działalności odpłatnej, darowizny od firm, darowizny od osób indywidualnych oraz wsparcie od innych krajowych organizacji pozarządowych;
- 25% budżetów organizacji pochodzi z filantropii, przy jednoczesnym spadku udziału środków publicznych;
- Połowa organizacji (52%) nie posiada żadnych rezerw finansowych, a 35% dysponuje rezerwą jedynie na 3 miesiące;
- 72% zbadanych organizacji wskazuje na trudności w zdobywaniu funduszy, a 51% – na problemy z utrzymaniem płynności finansowej;
- Podkreślono wagę sieciowania organizacji, na co szczególnie zwracały uwagę organizacje wspierający osoby uchodźcze.
Skala wsparcia darczyńców indywidualnych:
- Co czwarta złotówka w budżecie organizacji pochodzi z filantropii,
- 51% polek i Polaków wspiera finansowo organizacje społeczne (4% wspiera co miesiąc lub częściej, 47% wspiera raz lub kilka razy w roku),
- Wyzwania: jak sprawić aby ludzie pracujący w organizacjach w nich pozostawali? Jak angażować Polaków w życie organizacji?
System wsparcia organizacji
Przedstawiciel biura monitoringu w OFOP-ie opowiedział o potrzebie budowania odporności demokratycznej, która stanowi wewnętrzną odporność państwa w kryzysie:
Dla administracji potencjał organizacji to np. szansa na lepsze świadczenie usług publicznych, zwiększanie odporności społecznej na czas kryzysów. Dla społeczeństwa z kolei to szansa na zwiększenie udziału obywateli w podejmowaniu decyzji, kontrola władzy, szansa na zaspokajanie własnymi siłami własnych potrzeb bez konieczności oglądania się na innych.
Omówiono dostępne systemy wsparcia dla społeczeństwa obywatelskiego, w tym m.in.: Fundusz Społeczeństwa Obywatelskiego, Program Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej na lata 2025–2026, Umowę Partnerstwa oraz działania związane z budowaniem potencjału partnerów w ramach Funduszy Europejskich na lata 2021–2027. Przedstawiono także rządowe programy wspierające rozwój silnego społeczeństwa obywatelskiego, zarządzane przez Narodowy Instytut Wolności, oraz instrumenty wspierające rozwój ekonomii społecznej.
Przeczytaj artykuł -> Potencjał organizacji pozarządowych – o co chodzi?
Przedstawiono propozycje rozwiązań systemowych, które mogłoby wesprzeć odporność organizacji. Wskazano na:
- możliwość wsparcia z funduszy publicznych,
- zwolnienia podatkowe dla organizacji,
- ulgi podatkowe dla darczyńców,
- 1,5% podatku CIT dla OPP.
Podkreślono, iż organizacje w rozmowach z rządem potrzebują dobrego prawa, a także wsparcia arbitra, który będzie wspierały dialog w kwestiach spornych.
Panel ekspertów
W zorganizowanym w ramach konferencji panelu uczestniczyli przedstawiciele sektora i instytucji publicznych: Magdalena Biejat (Senat), Anna Czyżewska (Rada NIW), Mateusz Wojcieszak (Komitet Monitorujący FERS), Michał Braun (Dyrektor NIW). Podjęto tematy i postulaty odnoszące się m.in. do wsparcia instytucjonalnego, roli lokalnych i regionalnych federacji, finansowania organizacji, stanowienia prawa. W ramach swoich wypowiedzi eksperci poruszyli kwestie dotyczące:
1. Wsparcia instytucjonalnego i funduszy dla organizacji
- PROO i konkurs Moc Małych Społeczności (MMS) przeznaczone są m.in. na rozwój instytucjonalny, co umożliwia organizacjom samodzielne decydowanie o przeznaczeniu środków,
- Celem dla organizacji powinno być uniezależnienie od źródeł publicznych (środki te nadal są niewystarczające),
- Konieczne dalsze wzmacnianie potencjału, nie tylko jego budowanie,
- Potrzeba ujednolicenia zasad finansowania (szczególnie kosztów administracyjnych),
- Dzięki aktywnemu rzecznictwu organizacji pojawiły się (wśród funduszy europejskich) konkursy ze środkami na rozwój dialogu obywatelskiego; wcześniej tych środków nie było co stanowi pozytywny efekt rzecznictwa,
- Nadal mała jest widoczność środków FERS, względem środków od NIW.
2. Federacji działających regionalnie i lokalnie
- Brakuje systemowych narzędzi ich wsparcia.
- Odgrywają kluczową rolę w sieciowaniu i reprezentowaniu mniejszych organizacji.
3. Odpowiedzialności państwa i długofalowych strategii
- Karolina Dreszer-Smalec: Inwestowanie w NGO to inwestowanie w silne państwo.
- Michał Braun: Kluczowe jest znalezienie nowej formuły selekcji organizacji do wsparcia.
Zgłoszone problemy i postulaty
1. Finansowanie i niezależność
- Potrzeba systemowego podejścia do filantropii – propozycja ogólnopolskiej kampanii edukacyjnej (do takiej kampanii w nadchodzącym roku przygotowuje się NIW).
- Apel Fundacji Batorego o stworzenie strategii rozwoju rodzimej filantropii.
- Konieczność inwestowania w działalność misyjną, a nie tylko projektową.
2. Ustawy i proces legislacyjny
- Zgłoszono liczne przykłady zatrzymanych reform:
- Nowelizacja ustawy o pożytku publicznym.
- Zmiany w zlecaniu zadań publicznych.
- Brak konsultacji społecznych przy procedowaniu ustaw (np. ustawa o ochronie ludności).
- Wskazano na potrzebę większego dialogu z rządem celem zmniejszenia progu wejścia organizacji po środki unijne,
- Potrzeba lepszej widoczności programów unijnych oraz uproszczenia dostępu do środków z FERS.
- Apel o stworzenie mapy systemu wsparcia i połączenie istniejących mechanizmów (potrzebna jest widoczność mostów łączących dostępne systemy wsparcia organizacji),
- Wskazano na konieczność prowadzenia kompleksowego systemu wsparcia,
- Zgłoszono potrzebę zorganizowania spotkania – konferencji dotyczącej wpływu organizacji na zmianę prawa.
3. Drenaż zasobów i udział w konsultacjach
- Organizacje nie mogą sobie pozwolić na uczestnictwo w konsultacjach – postulat o zwrot kosztów za udziału w spotkaniach grup roboczych pracujących przy ministerstwie.
- Problem z zatrzymywaniem pracowników na etatach – propozycja systemowego wsparcia takich stanowisk (problem utrzymania zatrudnienia pracownika zatrudnionego na umowę o pracę).
4. Ochrona demokracji i odporność społeczna
- NGOs jako filar demokratycznej odporności – apel o nadanie im systemowej roli w planowaniu kryzysowym.
- Potrzeba większego zaufania ze strony państwa i strategicznego współdziałania (np. z MON i MSWiA).
5. Edukacja i świadomość społeczna
- Potrzeba wprowadzenia edukacji obywatelskiej obejmującej kompetencje społeczne i zaangażowanie.
- Apel o pozytywną kampanię społeczną nt. wartości wspierania NGO.
Wskazywano także na dużą rolę lokalnych i regionalnych federacji organizacji pozarządowych; na potrzebę budowania relacji i sieci kontaktów małych organizacji z organizacjami ogólnopolskimi. Zasygnalizowano brak narzędzi wsparcia dla regionalnych federacji, zwracając przy tym uwagę, że nierzadko starając się o środki organizacje konkurują między sobą.
Podsumowanie i propozycje działań
Wśród postulatów zgłoszonych przez organizacje znalazł się także ten dotyczący uznania kosztów administracyjnych fundacji ubiegającej się o środki. Podniesiono także problematykę konsultowania ustaw i braku odzewu na zgłaszane przez organizacje uwagi; konieczności poprawienia zapisów wymogów konkursu FERS w odniesieniu do pożyczek finansowych dla organizacji; konieczności dostępu podmiotów ekonomii społecznej do taniego i dobrego kredytu i przygotowania w tym kontekście odpowiednich warunków prawnych.
Na zakończenie spotkania głos zabrała Magdalena Biejat, odnosząc się do podjętych przez organizacje kwestii. Zapowiedziała konkretne działania: spotkania z ministrami, analiza przyczyn zablokowanych ustaw, organizacja posiedzenia dot. procesu legislacyjnego. Podkreśliła potrzebę strategicznego myślenia o NGO jako zasobie eksperckim i organizacyjnym państwa. Zwróciła uwagę, że państwo nie wszędzie jest w stanie dotrzeć na czas z pomocą, że nie jest tak zwinne i elastyczne, organizacje powinny zatem stanowić uzupełnienie tego systemu, a systemy te muszą się widzieć wzajemnie. Zasygnalizowała konieczność zorganizowania spotkania m.in. z przedstawicielami MON, MSWiA, samorządami i NGO (działanie od września 2025 r.).
Głos zabrała także Karolina Dreszer-Smalec z OFOP wskazała na potrzebę sojuszników wewnątrz administracji publicznej i kontynuacji działań rzeczniczych. Budowa potencjału organizacji to budowanie siły całego państwa, dlatego takie inwestycje powinny być rozpatrywane w szerszym kontekście.
Wnioski końcowe
Konferencja ujawniła pilne potrzeby organizacji pozarządowych – od zapewnienia finansowej stabilności, przez uproszczenie procedur dostępu do środków, aż po strategiczne uwzględnienie ich w licznych politykach państwowych. Zgłaszano postulaty do władz ustawodawczych i wykonawczych, które – jak zgodnie przyznali uczestnicy – wymagają zdecydowanej odpowiedzi i systemowych działań.
Źródło danych i kontekstu: materiały konferencyjne, wypowiedzi uczestników, opracowania OFOP i Stowarzyszenia Klon/Jawor.
