Jak wstrzymanie amerykańskiej pomocy zagranicznej zmienia finansowanie działań społecznych w Polsce – analiza

Polski sektor pozarządowy odczuwa coraz większe konsekwencje decyzji Prezydenta Stanów Zjednoczonych o zamrożeniu pomocy zagranicznej udzielanej przez Departament Stanu oraz Amerykańską Agencję ds. Rozwoju Międzynarodowego (USAID). Z najnowszych danych – zawartych w analizie przeprowadzonej przez Fundację Odpowiedzialna Polityka oraz Stowarzyszenia 61 (MamPrawoWiedziec.pl) – wynika, że w 2024 roku amerykańskie wsparcie dla działań organizacji społecznych w Polsce wyniosło ok. 200 mln zł, a 85% tej kwoty było przeznaczone na pomoc humanitarną. Zapraszamy do zapoznania się z treścią dokumentu poniżej.

Kontekst

W dniu 20 stycznia 2025 roku weszło w życie rozporządzenie wykonawcze ws. dokonania ponownej oceny amerykańskiej pomocy zagranicznej (org. Reevaluating and Realigning United States Foreign Aid Executive Order). Dokument zawiera postanowienie o rozpoczęciu 90-dniowej przerwy w udzielaniu zagranicznej pomocy rozwojowej, podczas której nastąpi ocena efektywności i spójności pomocy z polityką zagraniczną Stanów Zjednoczonych. W związku z wydaniem w.w. rozporządzenia, 24 stycznia Sekretarz Stanu USA Marco Rubio oficjalnie zawiesił przepływ pomocy zagranicznej udzielanej przez Departament Stanu oraz Amerykańską Agencję ds. Rozwoju Międzynarodowego (USAID).

Dowiedz się więcej: Jak wstrzymanie amerykańskiej pomocy zagranicznej zmienia finansowanie działań społecznych w Polsce – analiza

Badanie wśród organizacji społecznych

Odpowiedzi z naszej ankiety, którą przeprowadziliśmy tuż po pojawieniu się rozporządzenia Donalda Trumpa udostępniliśmy szerokiemu gronu odbiorców – m.in. ICVA Network, które dołączyło te wyniki do swojego badania z 18 lutego 2025 roku. Kontekst humanitarny został zawarty także w analizie Fundacji Odpowiedzialna Polityka oraz Stowarzyszenia 61 (MamPrawoWiedziec.pl). Poniżej prezentujemy najważniejsze informacje z analizy i udostępniamy jej pełną treść do pobrania.

---

Problemy z oszacowaniem skali strat

Dokładne określenie kwoty amerykańskiej pomocy zagranicznej, która została wstrzymana, jest trudne. Środki te docierały do Polski poprzez różne agencje rządowe USA, organizacje międzynarodowe i fundacje, które nie publikują pełnych list beneficjentów. Po decyzji o wstrzymaniu pomocy Departament Stanu odmówił przekazywania dodatkowych informacji. W związku z tym można jedynie szacować wpływ tej decyzji na polskie organizacje.

Źródłem cząstkowych danych na temat amerykańskiej pomocy zagranicznej są usaspending.gov, Financial Tracking Service i ForeignAssistance.gov. Serwis usaid.gov został zamknięty, ale dostępne są częściowe raporty, m.in. „Ukraine Response: Assessment of USAID’s Response to Staffing Challenges and Increased Programming Following Russia’s Full-Scale Invasion„ oraz „USAID Under the Trump Administration„, ukazujące skalę finansowania działań pomocowych w Polsce i Ukrainie.

Skala finansowania na podstawie międzynarodowych i polskich raportów

• W 2024 r. Stany Zjednoczone przeznaczyły 13,8 mld dolarów na globalne działania humanitarne, co stanowiło 43% światowej pomocy humanitarnej według danych ONZ​.
• Według danych biura Narodów Zjednoczonych ds. Koordynacji Pomocy Humanitarnej (OCHA) pomoc humanitarna zrealizowana w Polsce w 2024 r. w ramach Regionalnego Planu Reagowania dla uchodźców z Ukrainy finansowana przez USA wyniosła 167 mln zł. W sumie pomoc zagraniczna dla uchodźców z Ukrainy w 2024 r. wynosiła 67 mln dolarów.
• W 2024 r. zidentyfikowane amerykańskie wsparcie dla działań organizacji społecznych w Polsce wyniosło ok. 200 mln zł, 85% tej kwoty przeznaczone było na pomoc humanitarną.
• W 2023 r. 3% polskich NGO korzystało z zagranicznych środków publicznych spoza UE, które stanowiły 1% budżetu sektora, ale były kluczowe dla organizacji zajmujących się pomocą humanitarną, migracjami, mediami, demokracją i edukacją.
• Raport Kiedy praca w kryzysie staje się codziennością. NGO wspierające uchodźców w Polsce (2024) wykazał, że 20% organizacji wspierających uchodźców finansowało się głównie z międzynarodowych dotacji, głównie amerykańskich, a 50% NGO wskazało zagraniczne środki jako kluczowe źródło finansowania. Krajowe fundusze publiczne były głównym źródłem jedynie dla 13% organizacji.
• Po wstrzymaniu amerykańskiej pomocy 52 organizacje zadeklarowały utratę 19 mln zł na 2025 r., z czego 12 mln zł dotyczy pomocy humanitarnej i migracji. To jedynie część realnej skali strat.
• Porównując zagregowane dane amerykańskie i badanie sondażowe, należy stwierdzić, że zidentyfikowanych zostało ok. 10% zawieszonych środków.
• Najbardziej poszkodowane sektory:

1. Podstawowa pomoc humanitarna dla uciekinierów wojennych i migrantów, zapewniająca przetrwanie (pomoc żywnościowa, bytowa, medyczna).
2. Pomoc humanitarna i dla grup mniejszościowych mająca na celu podnoszenie jakości życia i standardów społecznych (np. wsparcie psychologiczne, szkolenia dla nauczycieli i personelu medycznego).
3. Działania na rzecz społeczeństwa obywatelskiego, praworządności i wolności mediów.

Szacunkowa kwota potrzebna do kontynuacji najważniejszych działań humanitarnych podejmowanych przez organizacje w Polsce wynosi ok. 100 mln zł.

Konsekwencje

• Brak finansowania osłabia siłę społeczeństwa obywatelskiego w Polsce.
• Z wstrzymaniem wsparcia pochodzącego od rządu USA tracone są nie tylko pieniądze, ale także budowane latami know-how oraz międzynarodowe kontakty działaczy humanitarnych, dziennikarzy, ekspertów i aktywistów.
• W ostatnich latach amerykańska pomoc zagraniczna była kluczowa dla przetrwania organizacji działających na rzecz wolności mediów, wolności słowa, praworządności, praw człowieka oraz pomocy uchodźcom, w tym wojennym uchodźcom z Ukrainy.
• Brak stabilności finansowej to kluczowy problem, który odczuwają organizacje działające na rzecz uchodźców – 75% podmiotów wskazuje na ten problem, a jeszcze więcej przewiduje, że w najbliższych latach będzie on narastał.
• Nagłe wstrzymanie pomocy i zwolnienie kluczowego personelu grożą destabilizacją globalnych sieci pomocowych, w tym w Polsce i Ukrainie, zagrażając milionom ludzi oraz podważając dotychczasowy system budowy społeczeństw demokratycznych i pomocy humanitarnej
• Niepewność co do zwrotu już zainwestowanych środków oraz konieczność wywiązywania się z zobowiązań wobec kontrahentów i obowiązujących umów stanowią dodatkowy problem, który wpłynie na przyszłe możliwości działania organizacji.

Kluczowe rekomendacje

• Przegląd modeli i źródeł finansowania na poziomie krajowym i europejskim,
• Ewaluacja regulacji i procedur konkursowych.
• Zwiększenie przejrzystości finansowania w Spółkach Skarbu Państwa​.
• Analiza potrzeb organizacji społecznych, którym, w obliczu zniknięcia z rynku co najmniej 30%. finansowania – grozi zawieszenie działań.