Global Assessment Report on Disaster Risk Reduction (GAR) 2025 to raport Organizacji Narodów Zjednoczonych dotyczący ograniczania ryzyka katastrof, opracowany przez Biuro ONZ ds. Ograniczania Ryzyka Katastrof – UNDRR. Raport opublikowano 27 maja 2025 roku pod tytułem „Resilience Pays: Financing and Investing for Our Future”, czyli „Odporność się opłaca: finansowanie i inwestowanie w naszą przyszłość”. Dokument analizuje zagrożenia i ryzyka katastrof w perspektywie do 2050 roku.
Kilka słów o UNDRR
UNDRR to United Nations Office for Disaster Risk Reduction, czyli Biuro Narodów Zjednoczonych ds. Ograniczania Ryzyka Katastrof. Jest to agenda ONZ, która koordynuje globalne działania służące temu, aby katastrofy powodowały mniej ofiar i strat. Nie koncentruje się wyłącznie na reagowaniu po powodzi, pożarze czy trzęsieniu ziemi. Jej głównym zadaniem jest ograniczanie ryzyka jeszcze przed wystąpieniem zagrożenia.
UNDRR między innymi:
- wspiera państwa i samorządy w przygotowywaniu strategii odporności
- gromadzi i analizuje dane o zagrożeniach i stratach
- rozwija systemy wczesnego ostrzegania
- przygotowuje raporty i rekomendacje, w tym raporty GAR
- promuje współpracę administracji, nauki, biznesu, NGO i społeczności lokalnych
- monitoruje wdrażanie Ram z Sendai na lata 2015 – 2030, czyli globalnego porozumienia dotyczącego ograniczania ryzyka katastrof.
Najważniejsza teza i cel raportu
Katastrofy nie są wyłącznie nagłymi zdarzeniami wymagającymi pomocy i odbudowy. Są coraz poważniejszym ryzykiem społecznym, rozwojowym i finansowym. Raport dowodzi, że obecny model działania – katastrofa, pomoc, odbudowa, kolejna katastrofa – jest ekonomicznie nieefektywny. Znacznie bardziej opłaca się wcześniej ograniczać ryzyko, przygotowywać społeczności i instytucje, chronić infrastrukturę oraz zabezpieczać środki na szybkie reagowanie.
Tytułowe „Odporność się opłaca” („Resilience Pays” ) oznacza, że inwestycje w odporność:
- ratują życie i zdrowie
- ograniczają straty materialne
- zmniejszają późniejsze potrzeby humanitarne
- chronią dochody mieszkańców
- zapobiegają wzrostowi zadłużenia
- stabilizują gospodarkę
- wspierają realizację Celów Zrównoważonego Rozwoju.
Raport jest więc jednocześnie diagnozą ryzyka, analizą ekonomiczną i apelem o zmianę sposobu finansowania bezpieczeństwa i rozwoju.
GAR 2025 ma kilka celów, ma m.in. pokazać rzeczywistą skalę kosztów katastrof. Oficjalne statystyki uwzględniają głównie zniszczone budynki, drogi, infrastrukturę i majątek. Znacznie słabiej rejestrują:
- przerwy w edukacji
- długotrwałe skutki zdrowotne
- utratę dochodów
- przymusowe przesiedlenia
- problemy psychiczne
- zaburzenia łańcuchów dostaw
- utratę plonów
- degradację gleby i ekosystemów
- utratę bioróżnorodności
- koszty przerw w dostawie energii, wody i usług publicznych.
Raport próbuje więc pokazać, że to, co widzimy bezpośrednio po katastrofie, jest tylko niewielką częścią jej kosztów.
Decydenci dokumentu
Dokument skierowany jest przede wszystkim do: rządów i samorządów; instytucji finansowych; banków centralnych; ubezpieczycieli; biznesu; organizacji międzynarodowych; podmiotów finansujących rozwój i pomoc humanitarną. Jego celem jest przesunięcie odporności z kategorii „dodatkowego kosztu” do kategorii podstawowego warunku bezpiecznego inwestowania i rozwoju.
Wpłynąć na globalny system finansowania
Raport powstał również po to, aby włączyć ograniczanie ryzyka katastrof do debaty o reformie globalnej architektury finansowej. Wskazuje, że kredyty, pomoc rozwojowa, inwestycje infrastrukturalne i ubezpieczenia nie mogą dalej ignorować rosnącego ryzyka klimatycznego i katastroficznego.
Ocenić realizację Ram z Sendai
GAR 2025 sprawdza, jak świat radzi sobie z realizacją Sendai Framework for Disaster Risk Reduction 2015–2030, czyli globalnych ram ograniczania ryzyka katastrof. Świat osiągnął pewien postęp, ale nie znajduje się na właściwej drodze do istotnego ograniczenia strat do 2030 roku.
Analiza zawarta w dokumencie
GAR 2025 nie jest jednym badaniem eksperymentalnym. To szeroka globalna synteza danych, modeli ekonomicznych, analiz ryzyka i studiów przypadków. Raport bada:
- liczbę ofiar katastrof
- liczbę osób poszkodowanych
- bezpośrednie straty ekonomiczne
- uszkodzenia infrastruktury krytycznej
- przerwy w dostępie do edukacji, ochrony zdrowia i innych usług
- rozwój krajowych i lokalnych strategii ograniczania ryzyka
- międzynarodowe finansowanie
- dostęp do systemów wczesnego ostrzegania.
Liczba państw posiadających krajowe strategie ograniczania ryzyka wzrosła z 57 w 2015 roku do 131 w 2023 roku. Problemem pozostaje jednak przełożenie strategii na finansowanie i rzeczywiste działania lokalne.
Drugi rozdział koncentruje się na „niedoszacowanym ryzyku”. Raport wskazuje kilka głównych luk:
1. Małe, powtarzające się zdarzenia – lokalne podtopienia, osuwiska, susze czy awarie mogą nie trafić do międzynarodowych statystyk, ponieważ nie powodują jednorazowo dużej liczby ofiar. Ich skumulowane skutki mogą być jednak większe niż skutki pojedynczej spektakularnej katastrofy.
2. Zdarzenia powolne – trudniej policzyć skutki: suszy; degradacji ziemi; pustynnienia; podnoszenia się poziomu morza; utraty bioróżnorodności; przewlekłych fal upałów. Nie zawsze da się wyznaczyć moment, w którym zaczęła się i zakończyła katastrofa.
3. Skutki kaskadowe – katastrofa może uruchomić łańcuch kolejnych problemów: powódź → awaria energii → przerwanie produkcji → utrata pracy → spadek dochodów → zadłużenie rodzin → migracja. Analiza samej wartości zalanych budynków nie pokaże pełnej skali skutków.
4. Ryzyka złożone i wielozagrożeniowe – raport zwraca uwagę na sytuacje, w których kilka zagrożeń nakłada się na siebie, np.:
- susza i późniejsza powódź
- trzęsienie ziemi i osuwiska
- upał i pożary
- sztorm, zalanie i awaria infrastruktury
- katastrofa środowiskowa wpływająca jednocześnie na rolnictwo, turystykę i zdrowie.
5. Rzadkie, ale katastrofalne zdarzenia – planowanie często pomija zdarzenia o niskim prawdopodobieństwie, ale potencjalnie ogromnych skutkach. Raport argumentuje, że także takie scenariusze muszą znaleźć się w planach, modelach finansowych i systemach zabezpieczeń.
Związek między odpornością a rozwojem
Rozdział trzeci raportu pokazuje, że ograniczanie ryzyka nie służy wyłącznie ochronie przed katastrofami. Jedna inwestycja może jednocześnie realizować kilka celów rozwojowych. Przykładowo: retencja wody ogranicza powodzie i susze; ochrona lasów ogranicza ryzyko pożaru, emisje i erozję; systemy ostrzegania zmniejszają śmiertelność i straty gospodarcze.
Raport analizuje pięć grup zagrożeń odpowiadających za zdecydowaną większość strat i ofiar: trzęsienia ziemi, powodzie, burze i cyklony, susze, ekstremalne upały. Jednocześnie rozszerza analizę o pożary, degradację ziemi, lasy, oceany i systemy żywnościowe. Pokazuje w ten sposób, że odporność społeczna, gospodarcza i środowiskowa są ze sobą nierozerwalnie połączone.
Rzeczywisty koszt katastrof
Według GAR 2025 oficjalnie rejestrowane bezpośrednie straty wynoszą obecnie około 202 mld dolarów rocznie. Raport pokazuje również, że:
- pięć głównych zagrożeń odpowiada za ponad 95% bezpośrednich strat ekonomicznych
- w latach 1970–2023 zarejestrowano ponad 6,8 bln dolarów bezpośrednich strat
- katastrofy mogą w małych gospodarkach niszczyć kilkadziesiąt procent rocznego PKB
- nominalnie największe straty ponoszą często państwa bogate, ale społecznie najbardziej dotykają one osób ubogich
- taka sama strata finansowa ma zupełnie inne znaczenie dla rodziny biednej i zamożnej
- utrata majątku przez gospodarstwo o niskich dochodach może prowadzić do wieloletniego ubóstwa.
Kluczowa zmiana polega więc na przejściu od liczenia wyłącznie zniszczonych aktywów do liczenia także strat dobrostanu, dochodów, zdrowia, edukacji i możliwości rozwojowych.
Przyszłość do 2050 roku
GAR 2025 analizuje, jak ryzyko będzie się zmieniało pod wpływem: zmian klimatu, urbanizacji, wzrostu liczby ludności, sposobu zabudowy, decyzji dotyczących użytkowania ziemi, źródeł energii, lokalizacji infrastruktury, jakości budownictwa, nierówności społecznych. Zagrożenia mogą mieć naturalne źródło, ale skalę katastrofy w dużej mierze tworzą ludzkie decyzje. Trzęsienie ziemi nie musi być coraz silniejsze, aby powodowało coraz większe straty. Wystarczy, że więcej osób zamieszka w źle zaprojektowanych budynkach na terenach sejsmicznych.
Raport przewiduje m.in.:
- wzrost ekspozycji miast na trzęsienia ziemi
- większe ryzyko powodzi
- intensywniejsze sztormy i cyklony
- wzrost skutków suszy
- nasilanie się ekstremalnych upałów
- rosnące straty infrastrukturalne
- wpływ katastrof klimatycznych na dochody gospodarstw domowych.
Sześć głównych rekomendacji
1. Demokratyzować wiedzę o ryzyku
Informacje o ryzyku powinny być: otwarte, porównywalne, zrozumiałe, dostępne dla administracji, mieszkańców, NGO i biznesu, dostosowane do warunków lokalnych.
Dane o zagrożeniach trzeba łączyć z informacjami o: ekspozycji; ubóstwie; wieku mieszkańców; niepełnosprawności; stanie infrastruktury; możliwości ewakuacji; dostępie do usług; zdolności społeczności do reagowania.
Raport podkreśla znaczenie lokalnej wiedzy, nowych technologii, uczenia maszynowego i odpowiedzialnego wykorzystania sztucznej inteligencji.
2. Wykorzystać finanse publiczne i regulacje – Odporność musi zostać wpisana do: budżetów; inwestycji publicznych; zamówień publicznych; planowania przestrzennego; norm budowlanych; polityk społecznych; programów infrastrukturalnych.
Raport rekomenduje oznaczanie i śledzenie wydatków na odporność oraz zabezpieczanie dla nich określonych części budżetu.
3. Zreformować ubezpieczenia – Produkty ubezpieczeniowe powinny: premiować zmniejszanie ryzyka; oferować niższe koszty dla bardziej odpornych budynków; umożliwiać odbudowę w lepszym standardzie; być dostosowane do lokalnego kontekstu; obejmować osoby o niskich dochodach; zapewniać szybkie wypłaty; nie ograniczać się wyłącznie do wartości odtworzeniowej.
4. Stworzyć przekonujące uzasadnienie biznesowe – Ponieważ sektor prywatny odpowiada za około 75% inwestycji kapitałowych, odporność nie może pozostawać wyłącznie zadaniem państwa. Przedsiębiorstwa powinny analizować: ryzyko dla lokalizacji zakładów; bezpieczeństwo dostawców; możliwe przerwy w działalności; odporność infrastruktury; zależność od energii, wody i transportu; przyszłą dostępność ubezpieczeń; wpływ katastrof na klientów i pracowników.
5. Antycypować zagrożenia
Rekomendacje ujęte w raporcie wskazują na konieczność:
- prowadzenia działań wyprzedzających
- uruchamiania finansowania na podstawie prognoz
- wypłacanie środków przed osiągnięciem pełnej skali katastrofy
- łączenia ostrzeżeń z konkretnymi procedurami
- wcześniejszego przygotowania pomocy dla grup szczególnie narażonych
- zabezpieczenia dochodów gospodarstw domowych.
6. Wykorzystać międzynarodowe mechanizmy finansowe – Raport wskazuje m.in. na: pomoc rozwojową; finansowanie adaptacji klimatycznej; mieszane finansowanie publiczno-prywatne; zamianę długu na inwestycje w odporność; regionalne mechanizmy ubezpieczeniowe; reasekurację; finansowanie warunkowe; specjalne instrumenty dla państw najbardziej zagrożonych. Pomoc międzynarodowa powinna finansować nie tylko skutki katastrof, ale również zdolność do zapobiegania im i przygotowania się na nie.
Raport dostępny jest w kilku wersjach językowych
Interpretacja raportu
Raport pokazuje systemowe związki między katastrofami, ubóstwem, zadłużeniem i ubezpieczeniami; uwzględnia nie tylko szkody materialne; łączy perspektywę społeczną, środowiskową i ekonomiczną; wskazuje konkretne instrumenty finansowe; pokazuje, że odporność wspiera rozwój, a nie tylko bezpieczeństwo; opiera się na globalnych danych, modelach i licznych studiach przypadków. Istnieją jednak pewne ograniczenia metodologiczne, które wskazują sami autorzy.
Dokument koncentruje się przede wszystkim na ekonomii, finansowaniu i politykach publicznych. Nie jest podręcznikiem budowania więzi sąsiedzkich ani współpracy NGO, mimo to wyraźnie wskazuje, że skuteczna odporność wymaga:
- wiedzy dopasowanej do lokalnych warunków
- zaangażowania mieszkańców
- uwzględnienia osób szczególnie narażonych
- lokalnych strategii
- zaufania do systemów ostrzegania
- działań edukacyjnych
- współpracy publiczno-społecznej
- ochrony dochodów gospodarstw domowych
- lokalnych zdolności do działania przed nadejściem zagrożenia.
Podsumowując: publikacja potwierdza, że odporność społeczna powinna być traktowana jako inwestycja rozwojowa, a nie koszt dodatkowy. Wzmacnianie lokalnych sieci współpracy, organizacji społecznych, wolontariatu, komunikacji, edukacji i zaufania mieszkańców ogranicza późniejsze koszty kryzysu oraz przyspiesza powrót społeczności do normalnego funkcjonowania.
Niniejszy tekst przygotowany przez Mapuj Pomoc stanowi częściową analizę dokumentu.
Zapraszamy do zapoznania się z pełną treścią raportu.
Projekt został wsparty przez Fundację im. Stefana Batorego w ramach programu Stronger Roots, finansowanego przez Unię Europejską z programu „Obywatele, Równość, Prawa i Wartości” (CERV). Program Stronger Roots ma na celu zwiększenie odporności i stabilności organizacji społecznych oraz wzmocnienia ich relacji ze społeczeństwem. Wyrażone poglądy i opinie są jedynie poglądami autora/ki (autorów) i niekoniecznie odzwierciedlają poglądy Unii Europejskiej lub Europejskiej Agencji Wykonawczej ds. Edukacji i Kultury. Ani Unia Europejska, ani organ udzielający dotacji nie mogą zostać pociągnięte za nie do odpowiedzialności.
