Nieoficjalna, oznaczona numerem 17, wersja projektu Programu Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej na lata 2027-2031 trafiła do Sieci Mapuj Pomoc. Po zapoznaniu się z dokumentem, nad którym pracuje Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, organizacje działające w ramach sieci opracowały stanowisko, w którym znalazły się kluczowe dla strony społecznej postulaty i rekomendacje. Stanowisko zostało wysłane do Ministra Leśniakiewicza 1 lipca 2026 r.
Prezentacja przed Wspólną Komisją Rządu i Samorządu Terytorialnego
Monika Miłowska zaprezentowała stanowisko na temat otrzymanej wersji POLiOC na posiedzeniu Zespołu ds. Administracji Publicznej i Bezpieczeństwa Obywateli przy Wspólnej Komisji Rządu i Samorządu Terytorialnego, które odbyło się 25 czerwca 2026 r. Spotkało się ono z poparciem Związku Miast Polskich i reprezentantów administracji samorządowej.
Pełna treść Stanowiska Sieci Mapuj Pomoc dot. wersji 17 Programu Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej na lata 2027-2031
Sz.P. Wiesław Leśniakiewicz
Podsekretarz Stanu
Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji
Szanowny Panie Ministrze,
W imieniu Biura Sieci Mapuj Pomoc koordynującego współpracę 160 organizacji pozarządowych (w 99% niebędących podmiotami ochrony ludności), przesyłam Panu Stanowisko Sieci Mapuj Pomoc w sprawie Programu Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej na lata 2027–2031.
Sieć Mapuj Pomoc z uznaniem przyjmuje podjęcie przez Rząd Rzeczypospolitej Polskiej działań zmierzających do budowy nowoczesnego systemu ochrony ludności i obrony cywilnej.
Program Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej na lata 2027–2031 jest dokumentem o fundamentalnym znaczeniu dla bezpieczeństwa państwa. To jeden z najważniejszych projektów publicznych ostatnich lat dotyczących przygotowania Polski na skutki katastrof naturalnych, awarii infrastruktury krytycznej, zagrożeń hybrydowych, kryzysów humanitarnych oraz konfliktów zbrojnych.
Jednocześnie z pełnym przekonaniem wskazujemy, że Program w obecnym kształcie pomija jeden z najważniejszych zasobów bezpieczeństwa, jaki ujawnił się podczas ostatnich kryzysów – potencjał społeczeństwa obywatelskiego.
Doświadczenia pandemii COVID-19, kryzysu uchodźczego po eskalacji wojny w Ukrainie, powodzi z 2024 roku oraz wielu lokalnych sytuacji kryzysowych jednoznacznie pokazały, że skuteczna ochrona ludności opiera się nie tylko na infrastrukturze, procedurach i wyposażeniu służb. Jej fundamentem są również aktywni mieszkańcy, organizacje społeczne, wolontariusze, lokalni liderzy, samorządy oraz zdolność wszystkich tych środowisk do wspólnego działania.
Dlatego, jako Biuro Sieci Mapuj Pomoc, reprezentujące głos ponad 160 organizacji z Polski, domagamy się uwzględnienia w Programie rozwiązań, które w sposób trwały i systemowy włączą społeczeństwo obywatelskie do budowy odporności państwa.
Postulaty przekrojowe:
1. Ochrona ludności nie może być sprowadzona do infrastruktury i wyposażenia
Współczesne zagrożenia mają charakter hybrydowy i nie dotyczą wyłącznie infrastruktury technicznej. Coraz częściej uderzają również w spójność społeczną, zdolność mieszkańców do współpracy, zaufanie do instytucji publicznych oraz gotowość do samoorganizacji.
Nie można budować odporności państwa wyłącznie poprzez zakup sprzętu, budowę magazynów czy rozwój infrastruktury ochronnej. Najlepiej wyposażone instytucje publiczne nie będą w stanie skutecznie reagować bez wsparcia społeczności lokalnych oraz organizacji społecznych posiadających wiedzę, relacje i zdolność skutecznego docierania do mieszkańców.
Odporność społeczna musi obejmować rozwój wolontariatu, edukację obywatelską, przeciwdziałanie dezinformacji i radykalizacji postaw, budowanie lokalnych partnerstw oraz wzmacniania zdolności mieszkańców do wzajemnego wspierania się w sytuacjach kryzysowych.
Program powinien uwzględniać mechanizmy szybkiego uczenia się, adaptacji, improwizacji oraz rozwijania innowacji społecznych w odpowiedzi na nowe typy zagrożeń. W tym celu powinny być tworzone interdyscyplinarne i międzysektorowe zespoły specjalistów, które dzięki połączeniu różnych kompetencji będą w stanie szybko wypracowywać wiarygodne i możliwe do wdrożenia mechanizmy działania.
2. Państwo powinno budować partnerstwo z organizacjami społecznymi, samorządami i biznesem
Pomiędzy samorządami, organizacjami społecznymi, przedsiębiorcami i mieszkańcami jest coraz bliższa współpraca. W wielu miejscach kraju to właśnie lokalne partnerstwa umożliwiły szybkie uruchomienie pomocy oraz skuteczne docieranie do osób potrzebujących. Dlatego domagamy się uwzględnienia w Programie działań prowadzących do stworzenia trwałych mechanizmów międzysektorowej współpracy lokalnej i regionalnej.
Niezbędne jest:
● mapowanie organizacji społecznych oraz lokalnych zasobów społecznych, którego efektywność będzie większa, jeśli uwzględnione zostaną już zebrane przez sieci organizacji dane (dla przykładu, Sieć Mapuj Pomoc to przestrzeń współpracy 170 organizacji z całej Polski, która monitoruje ponad 3000 punktów pomocy)
● przyspieszenie procesu tworzenia trwałych i przejrzystych porozumień pomiędzy organami ochrony ludności i organizacjami społecznymi,
● wypracowanie wzorców współpracy możliwych do wdrożenia przez samorządy w całej Polsce, których propozycje opracowane przez organizacje działające w Sieci Mapuj Pomoc dostępne są w publikacji “Lekcje z Kryzysu”
● prowadzenie pilotażowych działań angażujących samorządy, organizacje społeczne i sektor prywatny.
Brak takich rozwiązań oznacza dla instytucji państwa utratę szansy na wykorzystanie wartościowych doświadczeń trzeciego sektora, a tym samym unikalnej wiedzy eksperckiej, zdobytych podczas największych kryzysów ostatnich lat.
3. Gotowość społeczna finansowana przez państwo
Gotowość do działania nie pojawia się w momencie wystąpienia kryzysu. Jest efektem wieloletniej pracy, utrzymywania zespołów, rozwijania kompetencji, budowania relacji lokalnych i ponadlokalnych oraz przygotowywania i wdrażania procedur współpracy. Nie tylko między NGO a administracją, ale także między samymi NGO, sieciującymi się ogólnopolsko jak i działającymi w ramach wojewódzkich federacji. Dlatego niezbędne jest stworzenie mechanizmów finansowania organizacji społecznych realizujących zadania związane z ochroną ludności.
W obecnym programie usunięto zapis dotyczący przekazania min. 5% środków na finansowanie i dofinansowanie zadań z zakresu ochrony ludności realizowanych przez organizacje pozarządowe (NGO) w rozumieniu ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Stoi to w sprzeczności z deklaracją MSWiA. Program nie uwzględnił również Narodowego Instytutu Wolności, ani innych organizacji regrantingowych, mogących pełnić formę operatorów. Bez nich system finansowania działań ograniczy się wyłącznie do wspierania podmiotów ochrony ludności, które są ważnym, ale nie jedynym elementem społecznym.
Postulaty tematyczne – odnoszące się do konkretnych zapisów w 17 wersji Programu Ochrony Ludności
Obszar 1. Personel ochrony ludności
Doświadczenia ostatnich kryzysów pokazały, że skuteczność działań zależy nie tylko od liczby etatów i przydziałów mobilizacyjnych, ale również od zdolności instytucji do uruchamiania lokalnych zasobów społecznych. Program powinien umożliwiać finansowanie gotowości operacyjnej podmiotów ochrony ludności i podmiotów realizujących działania pomocowe w kryzysie, ale nie posiadających tego statusu, w tym organizacji pozarządowych i obejmować koszty koordynacji, utrzymania zespołów, magazynów, systemów komunikacji, ćwiczeń, wolontariatu oraz planowania kryzysowego.
Dlatego konieczne jest:
● Uwzględnienie organizacji społecznych w analizie potencjału kadrowego systemu
Personel ochrony ludności nie może być definiowany wyłącznie przez instytucje publiczne. Program powinien uwzględniać potencjał organizacji społecznych działających na rzecz ochrony ludności oraz ich zdolność do utrzymywania gotowości do działania. Sieć Mapuj Pomoc stoi na stanowisku, że w katalogu działań należy uwzględnić tworzenie, rozwój i utrzymanie obywatelskich oraz społecznych formacji reagowania kryzysowego działających przy organizacjach pozarządowych, których działalność obejmuje wolontariat specjalistyczny, pomoc humanitarną, logistykę kryzysową, edukację i wsparcie informacyjne, wsparcie ewakuacji ludności, prowadzenie punktów pomocy oraz działania na rzecz odporności społecznej.
● Przygotowanie organizacji społecznych do realizacji zadań w sytuacjach kryzysowych
Program powinien wspierać przygotowanie organizacji społecznych i lokalnych partnerów do realizacji zadań ochrony ludności zarówno w czasie stabilizacji, jak i w sytuacjach kryzysowych oraz w czasie wojny.
● Wdrożenie pilotażowych modele współpracy samorządów, organizacji społecznych i biznesu
Strona NGO i samorządowa potrzebuje wdrożenia pilotażowych działań służących wypracowaniu wzorcowego modelu współpracy lokalnych organów ochrony ludności z organizacjami społecznymi i sektorem prywatnym.
Obszar 2. Ciągłość działania i baza magazynowa
Program słusznie koncentruje się na zasobach materialnych. Pomija jednak fakt, że podczas kryzysów równie ważna jest zdolność społeczności lokalnych do organizowania pomocy.
Dlatego konieczne jest:
● Uwzględnienie zasobów organizacji społecznych
Magazyny, sprzęt, wolontariusze i infrastruktura organizacji społecznych powinny być uwzględniane jako element lokalnego systemu ochrony ludności. Organizacje społeczne powinny być odpowiedzialne za ich mapowanie.
● Włączenie organizacji społecznych do prowadzenia punktów przetrwania (odporności)
Program powinien umożliwiać finansowanie działań organizacji społecznych realizujących wsparcie logistyczne, opiekuńcze, psychologiczne i społeczne.
Obszar 3. Wyposażenie podmiotów ochrony ludności
Program przeznacza ogromne środki na wyposażenie instytucji, ale nie przewiduje adekwatnego wsparcia dla organizacji społecznych wykonujących zadania ochrony ludności.
Dlatego konieczne jest:
● stworzenie mechanizmów umożliwiających rozwój potencjału sprzętowego organizacji społecznych realizujących zadania związane z pomocą humanitarną, logistyką, wolontariatem i wsparciem grup szczególnie narażonych.
● wdrożenie narzędzi do mapowania i koordynacji wymiany usług i zasobów oraz wewnętrznej komunikacji między organizacjami społecznymi, a innymi podmiotami.
● w podobszarze dotyczącym ratownictwa medycznego i pomocy humanitarnej (3d) konieczne jest uwzględnienie środków na tworzenie, utrzymanie i rozwój zdolności operacyjnych organizacji humanitarnych i społecznych zespołów reagowania kryzysowego, w tym wolontariatu, logistyki, magazynów i gotowości do prowadzenia działań pomocowych.
Obszar 4. Łączność oraz wykrywanie, ostrzeganie i alarmowanie
Obszar dobrze identyfikuje braki infrastrukturalne. Jednocześnie uwzględnia jedynie kwestie łączności, a pomija kwestie dezinformacji, komunikacji kryzysowej, procedur komunikacyjnych i włączenia grup wykluczonych.
Największym wyzwaniem nie jest wysłanie komunikatu, a dotarcie z informacją do wszystkich mieszkańców. Dlatego system ostrzegania powinien wykorzystywać potencjał organizacji społecznych pracujących m.in. z: osobami starszymi, osobami z niepełnosprawnościami, migrantami, osobami w kryzysie bezdomności, mieszkańcami pozostającymi poza standardowymi kanałami komunikacji, grupami narażonymi na wykluczenie z innych przesłanek.
Niezbędne jest przygotowanie Punktów Sprawdzonej Komunikacji, które umożliwią już w fazie przygotowawczej budowanie odporności na dezinformację.
Obszar 6. Edukacja i szkolenia
Organizacje społeczne muszą zostać uznane za równorzędnych partnerów edukacji dla bezpieczeństwa. Niezbędne jest uwzględnienie programów edukacji obywatelskiej obejmujących m.in. rozwój wolontariatu, reagowanie kryzysowe, budowanie współpracujących, samoorganizujących się społeczności sąsiedzkich i lokalnych. Przeciwdziałanie dezinformacji powinno być traktowane jako element szerszego programu wzmacniającego społeczności lokalne. Realizatorami programów edukacji obywatelskiej powinny być organizacje pozarządowe posiadające udokumentowane doświadczenie w prowadzeniu działań w tym obszarze.
Niezrozumiałym jest dlaczego polskie i międzynarodowe organizacje pomocowe i humanitarne, będące ekspertami z udzielania pomocy humanitarnej i zarządzania kryzysowego nie mogą prowadzić szkoleń OLIOC.
Konieczna jest międzysektorowa, uwzględniająca organizacje pozarządowe, współpraca w zakresie zbierania danych i badania luk systemowych, testowania rozwiązań, wypracowywania procedur i budowania wspólnego potencjału rozwojowego.
Podsumowanie
Konieczne jest uznanie złożonego charakteru współczesnych zagrożeń i odzwierciedlenia tej złożoności w obszarach działań opisanych w Programie. Uwzględnienia wymagają przede wszystkim działania nastawione na budowanie odporności społecznej rozumianej szerzej niż w obecnym programie. Dla budowania i utrzymania odporności społecznej, jak również dla efektywnego reagowania w sytuacjach kryzysowych, niezbędna jest międzysektorowa współpraca między rządem, administracją, organizacjami pozarządowymi, sektorem prywatnym i społecznościami lokalnymi. Dlatego stanowczo domagamy się uwzględnienia w Programie rozwiązań, które w sposób trwały i systemowy włączą społeczeństwo obywatelskie do budowy odporności państwa oraz wytworzą stabilne mechanizmy międzysektorowej współpracy lokalnej.
W imieniu Sieci chciałabym wyrazić nadzieję, że projekt Programu trafi do konsultacji publicznych w wersji zawierającej choć część strategicznie ważnych zapisów rekomendowanych w w.w. Stanowisku. Jednocześnie, pragnę zapewnić o gotowości Sieci do spotkania w celu omówienia proponowanych rozwiązań oraz do wzięcia czynnego udziału w dalszych pracach nad Programem.
Z wyrazami szacunku,
Monika Miłowska
Przewodnicząca Biura Sieci Mapuj Pomoc
Chcesz dołączyć do działań rzeczniczych Sieci Mapuj Pomoc w obszarze ochrony ludności? Skontaktuj się z Menagerką ds. rzecznictwa, Olgą Pawłowską-Plesińską: olga.plesinska@toproste.org
Nasze działania rzecznicze są możliwe dzięki wsparciu IOM Poland, za które serdecznie dziękujemy.
