26 listopada 2024 roku odbyło się obywatelskie wysłuchanie dotyczące założeń polityki migracyjnej Polski oraz sposobów jej wdrażania, zorganizowane przez Ministerstwo ds. Społeczeństwa Obywatelskiego i Kancelarię Prezesa Rady Ministrów, przy wsparciu organizacyjnym Fundacji Stocznia. Spotkanie to było odpowiedzią na list otwarty wystosowany przez 38 organizacji społecznych do minister Adriany Porowskiej, w którym domagano się włączenia społeczeństwa obywatelskiego w proces projektowania i konsultacji strategicznych założeń polityki migracyjnej.
Wydarzenie zgromadziło szerokie grono uczestników, w tym 340 ochotników: 140 mówców oraz 200 obserwatorów. Do krótkich wystąpień wylosowano przedstawicieli 84 organizacji społecznych, w tym Fundacji To Proste, a także osoby indywidualne, które chciały wyrazić swoje opinie na temat założeń strategii.
Strategia migracyjna Polski na lata 2025–2030
15 października 2024 r. Rada Ministrów przyjęła dokument zatytułowany „Odzyskać kontrolę. Zapewnić bezpieczeństwo. Kompleksowa i odpowiedzialna strategia migracyjna Polski na lata 2025–2030”. Dokument ten miał być odpowiedzią na wyzwania migracyjne w Polsce i Europie, lecz jego treść wywołała szereg kontrowersji, zarówno w kwestiach prawnych, jak i społecznych. Szczególnie krytykowano:
- brak konsultacji publicznych podczas tworzenia strategii,
- marginalizowanie głosu organizacji pozarządowych,
- język i narrację dokumentu, postrzeganą jako jednostronną i wykluczającą.
Cel i formuła wysłuchania obywatelskiego
Obywatelskie wysłuchanie było próbą stworzenia przestrzeni, w której każda zainteresowana osoba lub instytucja mogła wyrazić swoją opinię na temat strategii migracyjnej. W odróżnieniu od klasycznych konsultacji, wysłuchanie cechowało się:
- otwartością – każdy mógł wziąć udział jako mówca lub obserwator, pod warunkiem zaakceptowania regulaminu,
- partycypacyjnością – formuła umożliwiała wyrażanie opinii zarówno przedstawicielom instytucji, jak i osobom indywidualnym,
- brakiem polemiki – istotą wysłuchania nie było budowanie konsensusu ani prowadzenie debaty, lecz umożliwienie wysłuchania różnorodnych głosów.
Decydenci, w tym przedstawiciele Ministerstwa ds. Społeczeństwa Obywatelskiego i Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, przyjęli rolę słuchaczy, co stanowiło ważny gest otwartości wobec społeczeństwa obywatelskiego.
Główne postulaty i krytyka strategii migracyjnej
Podczas obywatelskiego wysłuchania wybrzmiało wiele kluczowych kwestii dotyczących zarówno narracji, jak i założeń dokumentu.
Problemy systemowe i prawne
Uczestnicy wskazali na szereg problemów systemowych i prawnych wynikających z treści strategii. Krytykowano:
- pogwałcenie Karty Praw Podstawowych UE i Konstytucji RP poprzez stosowanie działań takich jak pushbacki, w tym wobec dzieci, uznawane za sprzeczne z prawami człowieka,
- brak spójności strategii z innymi politykami rządowymi,
- brak centrów pomocy dla osób poszkodowanych przestępstwami na tle narodowościowym.
Narracja i podejście do migrantów
Wyrażono potrzebę zmiany narracji wokół migrantów, która obecnie postrzega ich przez pryzmat zagrożenia. Wskazano na:
- militaryzację migracji, która eskaluje agresję wobec uchodźców,
- powiązanie kryminalizacji z migracją, co prowadzi do piętnowania osób migrujących,
- konieczność odwrócenia narracji i przedstawiania migrantów jako pełnoprawnych członków społeczności, a nie problemu do rozwiązania.
Aspekty społeczne i integracja
Uczestnicy podkreślili potrzebę redefinicji pojęcia integracji, która nie może spoczywać wyłącznie na barkach migrantów, ale powinna być procesem dwustronnym. Zwrócono również uwagę na:
- stabilizowanie emocji społecznych i przeciwdziałanie mowie nienawiści,
- neutralizację języka strategii, aby była bardziej inkluzywna,
- potrzebę zapewnienia bezpieczeństwa wszystkim mieszkańcom kraju – zarówno migrantom, jak i lokalnym społecznościom.
Rola edukacji
Wielu uczestników wskazywało na konieczność reform w systemie edukacji, w tym:
- wprowadzenie działań na rzecz kształcenia wielokulturowego,
- promowanie wartości solidarności i otwartości, które przyczynią się do budowania społeczeństwa otwartego na różnorodność.
Znaczenie współpracy z sektorem NGO
Jednym z głównych zarzutów wobec strategii był brak współpracy z organizacjami pozarządowymi. Uczestnicy wskazali na konieczność:
- konsultacji aktów prawnych z NGO,
- włączenia organizacji społecznych w działania już na granicach,
- uwzględnienia głosu NGO nie tylko podczas kryzysów, ale także w długofalowym planowaniu polityk publicznych.
Podkreślono również, że migracja może przynosić korzyści gospodarcze. Uczestnicy zauważyli, że odpowiednio zarządzany proces migracyjny może pozytywnie wpływać na rynek pracy i wspierać rozwój gospodarki.
Organizacje społeczne, które wzięły udział w wysłuchaniu, wyraziły nadzieję, że przedstawione postulaty znajdą odzwierciedlenie w kolejnych działaniach rządu. Wskazano na konieczność prowadzenia długofalowej współpracy między sektorem publicznym a społeczeństwem obywatelskim, szczególnie w kwestiach wymagających wrażliwości społecznej i humanitarnego podejścia.
